Câu đủ thành phần vẫn có thể chưa hợp lí
Lỗi logic là sự không hợp lí trong quan hệ nội dung: đặt các đối tượng không cùng phương diện để so sánh, liệt kê toàn thể ngang với bộ phận, khẳng định mâu thuẫn hoặc suy kết luận khi chưa đủ căn cứ. Một câu có chủ ngữ, vị ngữ đầy đủ vẫn có thể mắc lỗi này.
Kiểm theo ba câu hỏi: các đối tượng đang được xét theo cùng tiêu chí chưa; các ý có mâu thuẫn trong cùng điều kiện không; quan hệ nguyên nhân–kết quả hoặc kết luận có được hỗ trợ không? Sau đó xác định điều thực sự muốn nói và sửa đúng quan hệ.
Không tự động coi mọi hình ảnh khác thường trong văn học là lỗi logic. Nhân hóa, ẩn dụ và liên tưởng có thể là cách biểu hiện nghệ thuật; phải xét ngữ cảnh, thể loại và tác dụng trước khi sửa.
Sửa quan hệ chứ không chỉ sửa dấu câu
Hai câu minh họa do BTVN biên soạn:
1. “Trong các bài thơ dự thi, Minh là người được ban giám khảo đánh giá cao nhất.” Cụm đầu chọn một tập hợp tác phẩm, trong khi chủ ngữ lại là người. Nếu định so sánh tác phẩm, sửa: “Trong các bài thơ dự thi, bài của Minh được ban giám khảo đánh giá cao nhất.” Nếu định so sánh người viết, phải đổi phạm vi đầu câu sang những người dự thi. Hai cách phục vụ hai ý định khác nhau.
2. “Hà không biết làm thơ nên Hà không thích nghệ thuật.” Không biết sáng tác thơ chưa đủ chứng minh không thích nghệ thuật: một người vẫn có thể thích đọc thơ, nghe nhạc hoặc xem tranh. Không nên chỉ thay “nên” bằng “nhưng” nếu chưa biết Hà có thích nghệ thuật hay không. Phải xác nhận ý muốn nói và căn cứ rồi diễn đạt lại.
Ví dụ cho thấy dấu câu hoặc từ nối không tự giải quyết mọi lỗi. Cần kiểm đối tượng và quan hệ suy luận trước.
Củng cố kiến thức
Nếu câu thứ nhất muốn so sánh chất lượng bài thơ, cách sửa nào đúng hướng?
Đúng: đối tượng được so sánh cùng là tác phẩm.
Tập hợp là tác phẩm nhưng đối tượng được chọn vẫn là người.
Câu này so sánh người viết, không đúng ý định so sánh tác phẩm.
Đủ ngữ pháp chưa bảo đảm quan hệ nội dung.
Lời giải
Đáp án A. Ý định đã được xác định là so sánh bài thơ, nên cụm đầu và chủ ngữ phải cùng chỉ tác phẩm. Cách sửa giữ nội dung đánh giá mà thống nhất đối tượng; không cần thay sang việc xếp hạng những người dự thi.
Củng cố kiến thức
Vì sao chưa thể từ “Hà không biết làm thơ” suy ra “Hà không thích nghệ thuật”?
Không thay suy luận sai bằng một khẳng định tuyệt đối khác.
Nghệ thuật có nhiều cách tham gia và thưởng thức.
Cả hai vế đã có chủ ngữ Hà.
Đúng: quan hệ kết luận chưa đủ căn cứ.
Lời giải
Đáp án D. Biết sáng tác và yêu thích không phải cùng một điều; thơ cũng không bao quát mọi loại hình nghệ thuật. Câu mắc lỗi quan hệ nội dung, không phải thiếu chủ ngữ. Cần biết ý định và bằng chứng trước khi viết lại.