Kịch còn được đọc bằng hành động
Lời thoại là lời nhân vật nói với nhau; độc thoại là lời nhân vật nói với chính mình hoặc bộc lộ suy nghĩ theo cách tổ chức của kịch. Chỉ dẫn sân khấu cho biết không gian, ánh sáng, động tác, giọng điệu, cách nhân vật xuất hiện hay rời sân khấu. Phần này thường được trình bày khác lời thoại, chẳng hạn bằng chữ nghiêng hoặc đặt trong ngoặc.
Trong hài kịch, lời nói và cử chỉ có thể tương phản, phóng đại hoặc lặp lại để tạo tiếng cười. Đọc chỉ lời thoại sẽ dễ bỏ một hành động làm lộ điều nhân vật muốn che. Đọc chỉ động tác lại có thể không thấy mục đích hay sự chống chế qua lời nói.
Khi phân tích, chọn một tình huống và hỏi: ai nói gì, làm gì, người khác phản ứng thế nào? Những chi tiết ấy cùng làm rõ tính cách hay xung đột nào? Không cần liệt kê mọi chỉ dẫn nếu chúng không phục vụ vấn đề đang bàn.
Lời phủ nhận và đôi chân run
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Giấu của” của Lộng Chương:
Bà Đại Cát phủ nhận mình run, nhưng chỉ dẫn sân khấu cho biết hai chân vẫn run. Lời nói cố che sự sợ hãi; cơ thể lại bộc lộ đúng điều đang bị phủ nhận. Hai phần vì thế bổ sung một cách trớ trêu, không lặp nguyên cùng một thông tin.
Đặt trong tình huống giấu tài sản giữa đêm, sự tương phản làm trạng thái lo lắng hiện ra cụ thể và gây cười. Nhân vật muốn tỏ ra bình tĩnh mà không giữ được vẻ ấy.
Câu phân tích có thể đi từ bằng chứng đến ý nghĩa: “Lời phủ nhận đối lập với đôi chân vẫn run, khiến nỗi sợ bị che giấu tự lộ ra; tiếng cười làm rõ sự rối trí của nhân vật trong toan tính giữ của.”
Củng cố kiến thức
Chi tiết “hai chân vẫn run” có vai trò gì trong ví dụ?
Đúng: hành động và lời nói được đặt trong tương phản.
Lời phủ nhận không khớp với biểu hiện cơ thể.
Chi tiết thuộc một tình huống cụ thể.
Chính sự phối hợp tạo nên tác dụng.
Lời giải
Đáp án A. Đây là phần chỉ dẫn về biểu hiện trên sân khấu. Đặt cạnh lời phủ nhận, nó khiến người đọc thấy nỗi sợ thật của nhân vật và hiểu cơ chế gây cười; không thể đọc riêng hai phần.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân tích sự phối hợp rõ hơn?
Lời thoại giúp thấy ý định che giấu.
Tình huống cho biết nỗi sợ gắn với điều gì.
Đúng: nêu quan hệ và tác dụng cụ thể.
Sự tương phản cũng là một cách phối hợp.
Lời giải
Đáp án C. Nhận xét xác định sự đối lập, nối nó với tâm trạng và toan tính của nhân vật. Đó là phân tích tác dụng, không chỉ gọi tên chỉ dẫn sân khấu hoặc thuật lại một động tác.