Trước khi sửa, cần biết câu muốn nói gì
Câu mơ hồ có thể được hiểu theo nhiều cách vì quan hệ giữa các từ hoặc các phần chưa rõ. Trong văn bản cần truyền thông tin chính xác, nếu các cách hiểu khác nhau khiến không xác định được ý định, phải làm rõ bằng việc thêm từ, đổi trật tự hoặc dùng dấu câu thích hợp.
Các bước: nêu các cách hiểu có thể có → xác định ý cần truyền đạt theo ngữ cảnh → viết lại → đọc thử xem còn cách hiểu ngoài ý định không. Không chọn một nghĩa bất kì rồi coi đó là nội dung chắc chắn của câu cũ.
Tính đa nghĩa trong văn học có thể do người viết chủ động tạo liên tưởng, khiến một hình ảnh gợi nhiều lớp nghĩa. Không áp cách sửa thông báo hành chính cho mọi câu thơ. Ngược lại, cũng không gọi mọi câu thiếu rõ ràng là sáng tạo nghệ thuật để tránh sửa lỗi.
Lời khen hướng tới bài nào?
Câu minh họa do BTVN biên soạn: “Lan đọc bài nhận xét của Minh về truyện của An rất hay.” Cụm cuối khiến khó xác định điều được khen là bài nhận xét hay truyện.
Nếu muốn khen bài nhận xét, có thể viết: “Lan đọc bài nhận xét rất hay của Minh về truyện do An viết.” Nếu muốn khen truyện, viết: “Lan đọc bài nhận xét của Minh về truyện rất hay do An viết.” Hai câu mới diễn đạt hai ý khác nhau; phải biết ý định mới chọn được cách sửa.
Đối chiếu với hình ảnh tiếng đàn có màu sắc trong “Đàn ghi ta của Lor-ca”: sự kết hợp ấy không nhằm báo cáo màu vật lí của âm thanh mà mở liên tưởng về tâm trạng, số phận nghệ sĩ. Vì vậy, cần giải thích trong mạch thơ, không sửa thành một thông báo âm thanh chỉ có tần số.
Chức năng và ngữ cảnh giúp phân biệt trường hợp cần làm rõ thông tin với trường hợp nên phân tích hiệu quả đa nghĩa.
Củng cố kiến thức
Theo ví dụ, nếu muốn khen truyện của An, câu nào làm rõ đúng ý?
Câu này đặt lời khen vào bài nhận xét.
Đúng: lời khen gắn trực tiếp với truyện do An viết.
Quan hệ tác giả và đối tượng được khen lại chưa rõ.
Câu cũ vẫn còn hai cách hiểu.
Lời giải
Đáp án B. Ý định là đánh giá truyện, không phải bài nhận xét. Cách sửa đặt rất hay cạnh truyện và nêu An là người viết truyện. Muốn chọn A phải có ý định khác; không thể coi hai cách sửa là hoàn toàn đồng nghĩa.
Củng cố kiến thức
Vì sao không tự động sửa hình ảnh tiếng đàn có màu sắc thành lỗi diễn đạt?
Vẫn phải kiểm ngữ cảnh và hiệu quả.
Ngôn ngữ thơ cũng cần tổ chức có ý nghĩa.
Đúng: xét chức năng liên tưởng trong văn bản.
Ngữ cảnh là căn cứ quan trọng.
Lời giải
Đáp án C. Hình ảnh thơ không chỉ dùng để truyền dữ kiện theo nghĩa đen. Cần tìm cách liên tưởng được mạch cảm xúc hỗ trợ. Điều đó không cho phép coi mọi câu mơ hồ là hay; vẫn phải phân biệt đa nghĩa có tác dụng với thiếu rõ do sơ suất.