Khát vọng đẹp chưa bảo đảm cách thực hiện đúng
Vũ Như Tô muốn đem tài năng dựng một công trình làm vẻ vang đất nước. Theo phần giới thiệu, ban đầu ông không muốn xây đài chỉ để vua hưởng lạc; sau đó ông nghe lời Đan Thiềm, nhận xây với hoài bão nghệ thuật lớn.
Nhưng đài được xây bằng quyền lực và nguồn lực của triều đình, kéo theo thuế khóa, lao dịch, chết chóc và lầm than. Khát vọng sáng tạo của cá nhân đã không hài hòa với đời sống của nhân dân. Niềm tin mình không có tội khiến ông không nhận rõ mức độ đối lập ấy.
Mặt khác, quân nổi loạn dùng bạo lực, vu oan và phá hủy công trình, tài năng. Tác phẩm vì vậy không chỉ là câu chuyện người nghệ sĩ sai nên phải chịu phạt. Bi kịch gợi thương tài năng, đồng thời đặt câu hỏi về trách nhiệm và điều kiện thực hiện lí tưởng.
Đọc đồng thời ba mối quan hệ
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK/SGV:
**Nghệ sĩ với lí tưởng:** Vũ Như Tô coi Cửu Trùng Đài là nơi gửi hồn, muốn xây một kì công. Công trình trở thành lẽ sống, giải thích vì sao ông nhất quyết ở lại.
**Lí tưởng với đời sống:** lời về dân gian lầm than và người chết vì xây đài cho thấy điều ông cho là cống hiến lại gắn với nỗi đau thực tế của người khác. Đây là giới hạn trong cách theo đuổi hoài bão, không thể bỏ qua chỉ vì ông không ham tiền của.
**Tài năng với bạo lực:** những lời nhục mạ, bắt giữ và đốt đài cho thấy tài năng bị đối xử tàn bạo. Nhận ra cái giá xây dựng không có nghĩa tán thành mọi hành động phá hủy.
Đọc ba quan hệ giúp thấy sự giằng co của tác phẩm: quý cái đẹp, thương người nghệ sĩ, nhưng vẫn phải hỏi cái đẹp được tạo ra bằng cách nào và cho ai.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ được sự phức tạp của xung đột?
Động cơ không ham tiền không xóa hậu quả thực tế.
Đúng: xét lí tưởng, điều kiện thực hiện và cách đối xử với tài năng.
Căn nguyên oán giận không hợp thức hóa vu oan và bạo lực.
Nỗi tiếc thương tài năng cho thấy tác phẩm không phủ nhận mọi nghệ thuật.
Lời giải
Đáp án B. Căn cứ về hoài bão làm rõ mặt đáng quý; căn cứ về thuế khóa, lao dịch, chết chóc cho thấy giới hạn của cách thực hiện. Căn cứ về nhục mạ, phá hủy lại cho thấy tính tàn bạo của tình thế. Cần giữ các quan hệ ấy, không dùng một mặt để xóa những mặt còn lại.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích vì sao Vũ Như Tô không trốn, cần kết hợp những căn cứ nào?
Ông tin mình vô tội nhưng không có căn cứ chắc chắn quân lính sẽ tha.
Ông không muốn xa công trình, không chỉ chờ một đường thoát.
Đoạn không có lời nhận mọi sai lầm như vậy.
Đúng: các lời thoại cho thấy cơ sở lựa chọn của nhân vật.
Lời giải
Đáp án D. Ông xem đài là nơi gửi hồn, tin mình chỉ muốn tô điểm đất nước và còn mong người cầm quyền mới hiểu được hoài bão. Ba căn cứ giải thích sự cố chấp ở lại dù nguy hiểm tăng. Giải thích lựa chọn không đồng nghĩa tán thành hoặc cho rằng nhân vật không có giới hạn.