Một hình tượng, nhiều mối quan hệ
Với Vũ Như Tô, Cửu Trùng Đài gắn với tài năng và khát vọng cống hiến một công trình đẹp. Đan Thiềm trân trọng cái tài, cái đẹp ấy. Nhưng việc xây dựng cũng gắn với sự hao phí, lầm than mà dân chúng phải chịu.
Hai mặt không tự xóa nhau. Cần đọc khát vọng của người nghệ sĩ cùng điều kiện thực hiện và cái giá của nó. Thương cảm tài năng bị hủy không có nghĩa mọi lựa chọn của nhân vật đều đúng.
Hiệu ứng thanh lọc của bi kịch là sự tác động qua sợ hãi, thương cảm để người tiếp nhận suy ngẫm, phân biệt và trân trọng những giá trị. Không chỉ là buồn trước một cái chết, cũng không bảo đảm mọi người có cùng cảm xúc.
Căn cứ cho cách nhìn hai mặt
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK/SGV:
Vũ Như Tô muốn đem tài tô điểm đất nước và đau đớn khi công trình cháy. Đối chiếu với lời về công khố hao hụt, dân gian lầm than và người chết trong việc xây, thấy khát vọng đẹp chưa được gắn với đời sống một cách thỏa đáng.
Tiếng vui mừng của quân đối lập nỗi tuyệt vọng của ông. Công trình gắn với những giá trị khác nhau trong từng quan hệ. Từ sự mất mát ấy, người đọc có thể thương tài năng và đặt câu hỏi về trách nhiệm của việc thực hiện lí tưởng. Nêu được căn cứ như vậy rõ hơn chỉ nói “bi kịch làm buồn”.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ được hai mặt của hình tượng theo phân tích trên?
Điều kiện thực hiện không thể bị bỏ qua.
Đúng: giữ cả giá trị và mâu thuẫn của việc xây.
Thương cảm không đồng nghĩa tán thành mọi lựa chọn.
Phản ứng của các nhân vật khác nhau.
Lời giải
Đáp án B. Đặt lời về tài năng, cái đẹp cạnh lời về hao phí và lầm than. Hai nhóm căn cứ giúp nhận sự phức tạp của hình tượng. Không thể chỉ chọn một mặt rồi loại bỏ mặt còn lại; chính mối quan hệ chưa hài hòa góp phần tạo bi kịch.
Củng cố kiến thức
Cách nhận xét nào nêu hiệu ứng thanh lọc có căn cứ hơn?
Cảm nhận còn tùy người tiếp nhận.
Cần xét xung đột, cảm xúc và suy ngẫm, không tự bảo đảm kết quả.
Nhận xét cần nêu căn cứ và sự suy ngẫm.
Đúng: nối tình cảm với nhận thức về giá trị.
Lời giải
Đáp án D. Nhận xét nêu cảm xúc từ một mất mát cụ thể và điều cần suy nghĩ sau đó. Nó làm rõ quan hệ giữa thương cảm và nhận thức, không chỉ gọi tên nỗi buồn. Cách nói cũng không áp một mức tác động bắt buộc cho tất cả người đọc.