Tình huống làm hiện rõ điều gì về con người?
Tình huống truyện là sự kiện, hoàn cảnh tạo bước chuyển, khiến quan hệ, tâm lí hoặc phẩm chất bộc lộ. Phân tích tình huống cần nêu nhân vật nào, gặp điều gì, trong hoàn cảnh nào và vì sao việc đó khác thường; sau đó giải thích điều được làm rõ.
“Vợ nhặt” của Kim Lân đặt chuyện Tràng đưa một người phụ nữ về làm vợ giữa nạn đói năm 1945. Sự bất ngờ đi cùng nỗi lo: chuyện dựng gia đình vốn hướng tới tương lai lại xảy ra khi việc duy trì sự sống từng ngày đã bấp bênh.
Giá trị hiện thực gắn với cảnh đói khát, thân phận bị đẩy tới đường cùng. Giá trị nhân đạo thể hiện ở sự cảm thông và việc phát hiện lòng thương, khát vọng sống, hạnh phúc. Hai phương diện cần được chỉ ra qua chi tiết, không dùng như hai lời khen có sẵn.
Từ chuyện theo về đến sức nặng nhan đề
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn trích SGK:
Sau hai lần gặp, một lời nói đùa và bữa bánh đúc, người phụ nữ theo Tràng về. Tràng cũng thoáng lo chuyện nuôi sống rồi chấp nhận. Dân xóm ngụ cư ngạc nhiên; bà cụ Tứ vừa thương, vừa tủi, vừa lo. Những phản ứng ấy cho thấy đây không phải một cuộc cưới hỏi bình thường.
Ghép “vợ”, một quan hệ gia đình đáng trân trọng, với “nhặt”, từ thường dùng cho vật tình cờ tìm thấy, làm nổi hoàn cảnh rẻ rúng của thân phận. Nhưng diễn biến không dừng ở đó: người phụ nữ được đón nhận như người nhà; Tràng có ý thức trách nhiệm hơn. Nhan đề vì thế cần đọc cùng cả nạn đói lẫn tình người.
Nhận xét “truyện chỉ là cuộc đổi bốn bát bánh đúc lấy một người vợ” bỏ qua tình huống sinh tồn và sự vận động nhân vật. Không biến người phụ nữ thành một món hàng hay quy cách ứng xử khi đói thành bản chất cố định.
Củng cố kiến thức
Nghịch lí trung tâm của tình huống “Vợ nhặt” là gì?
Đúng: phương án nối sự kiện khác thường với hoàn cảnh.
Không đúng cảnh đói khát, nghèo khó.
Sự ngạc nhiên là phản ứng quan trọng.
Đoạn trích không có hôn ước như vậy.
Lời giải
Đáp án A. Xác định sự kiện: Tràng đưa người phụ nữ về làm vợ. Đặt vào hoàn cảnh: nạn đói khiến cả việc sống qua ngày cũng khó. Hai mặt tạo nghịch lí và làm hiện lên đồng thời khát vọng hạnh phúc, lòng thương, nỗi lo sinh tồn.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích nhan đề nào có đủ căn cứ hơn?
Nhan đề gợi hoàn cảnh đáng thương, không phủ nhận phẩm giá.
Sắc thái bất thường gắn với hoàn cảnh đói khát.
Đúng: đặt nhan đề vào tình huống và diễn biến.
Liên tưởng cổ tích không đổi thể loại truyện ngắn.
Lời giải
Đáp án C. Trước hết xét sự kết hợp bất thường giữa quan hệ “vợ” và hành động “nhặt”. Sau đó đọc việc người phụ nữ được nhận làm người nhà, cùng những chuyển biến của Tràng và bà cụ Tứ. Nhờ vậy thấy tác phẩm vừa phơi bày hoàn cảnh rẻ rúng vừa trân trọng phẩm giá con người.