Không dừng ở câu hỏi bài thơ kể chuyện gì
Khi đọc thơ trữ tình có yếu tố tự sự, trước hết nhận ra người, sự việc, thời gian và không gian được gợi. Sau đó cần đi tiếp: chuyện ấy được nhìn từ ai, đánh thức tâm trạng gì và nối với lời giãi bày ra sao?
Câu chuyện có thể là một cảnh gặp được ghi lại, cũng có thể là chuyện ẩn dụ. Mức kể, tả do nhu cầu biểu đạt cảm xúc chi phối; không cần mọi chi tiết như một bản tường thuật đầy đủ.
Trong “Dương phụ hành”, cảnh đôi vợ chồng gần gũi làm nền cho nỗi biệt li của người quan sát. Trong “Thuyền và biển”, chuyện được nhân vật kể trở thành hình tượng cho các cung bậc tình yêu. Cùng có tự sự nhưng cách nối với tiếng nói trữ tình khác nhau.
Hai câu hỏi giúp đi từ kể lại đến phân tích
Ví dụ phân tích do BTVN biên soạn:
**Chuyện gì được gợi?** Ở “Dương phụ hành”, người thiếu phụ tựa vai, trò chuyện và muốn được chồng nâng đỡ trong đêm trăng trên biển. Trả lời đến đây mới nhận diện cảnh.
**Cảnh ấy gợi tâm trạng gì ở người quan sát?** Câu kết đưa cảnh biệt li của người Nam vào bài. Hạnh phúc người khác đang có soi rõ sự xa cách, nỗi nhớ và mong đoàn tụ của người nhìn.
Nối hai câu trả lời mới giải thích được tác dụng tự sự: cảnh không chỉ cung cấp thông tin về một người phụ nữ, mà tạo tương phản để tâm trạng hiện lên. Với tác phẩm khác, cần tìm mối nối riêng, không mặc định mọi chuyện kể đều có tác dụng tương phản.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đã phân tích tác dụng tự sự thay vì chỉ kể lại cảnh?
Đây mới là nhận diện thời gian, không gian.
Đúng: giải thích quan hệ giữa chuyện và cảm xúc.
Đây mới là kể các cử chỉ.
Còn phải giải thích các động tác phục vụ tiếng nói trữ tình ra sao.
Lời giải
Đáp án B. Phân tích phải chỉ ra cảnh được dùng để làm gì trong mạch thơ. Sự sum vầy của đôi vợ chồng đối chiếu với biệt li ở câu kết khiến nỗi nhớ, mong đoàn tụ của người quan sát hiện lên. A, C, D là những bước nhận diện cần thiết nhưng chưa giải thích tác dụng.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân biệt đúng cách dùng tự sự trong Dương phụ hành và Thuyền và biển?
Cả hai đều nối chuyện được kể với cảm xúc.
Khung kể với người yêu là cách tổ chức của Thuyền và biển, không phải cả hai.
Cảnh biệt li thuộc người quan sát; chuyện thuyền–biển mang ý nghĩa tình yêu.
Đúng: cùng yếu tố nhưng cách vận dụng khác nhau.
Lời giải
Đáp án D. “Dương phụ hành” chuyển từ cảnh quan sát đến tâm sự xa cách. “Thuyền và biển” đặt một chuyện ẩn dụ trong lời em nói với anh. Vì cách tổ chức khác nhau, cần giải thích mối nối của từng bài, không chỉ viết một lời khen chung về yếu tố tự sự.