Từ cách kể đến điều tác phẩm làm hiện lên
Bài nghị luận về nghệ thuật kể chuyện tập trung vào tình huống, cách tổ chức sự kiện, người kể, điểm nhìn, lời văn hoặc giọng điệu có nét đáng chú ý. Không bỏ nội dung, nhưng cần làm rõ nội dung ấy được tạo nên bằng cách kể nào; kể lại cốt truyện chưa đáp ứng yêu cầu.
Chuẩn bị bằng việc đọc tác phẩm, chọn phạm vi và ghi các chi tiết. Tìm ý theo ba câu hỏi: phương diện nào nổi bật, bằng chứng nào thể hiện, hiệu quả đối với nhân vật và cách nhìn đời sống ra sao? Chỉ dùng thông tin bối cảnh đã kiểm chứng, không thêm tiểu sử không liên quan.
Dàn ý gồm mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm và trọng tâm; thân bài tổ chức luận điểm theo những phương diện đã chọn; kết bài đánh giá giá trị. Mỗi luận điểm cần miêu tả đúng đặc điểm, giải thích chức năng rồi đánh giá hiệu quả. Không buộc bài nào cũng đủ một danh sách thuật ngữ giống nhau.
Dàn ý gọn về cách kể trong Vợ nhặt
Dàn ý minh họa do BTVN biên soạn theo đoạn trích SGK, không phải khuôn bài bắt buộc:
Mở bài: giới thiệu truyện của Kim Lân và trọng tâm cách kể làm nổi tình người trong cảnh đói.
Thân bài có thể tổ chức ba luận điểm:
1. Cảnh người phụ nữ theo Tràng về được đưa lên trước phần hồi tưởng: gây bất ngờ, rồi giải thích tình huống.
2. Lời kể đi vào tâm lí Tràng, bà cụ Tứ: cho thấy niềm vui, trách nhiệm, lòng thương cùng nỗi lo; chọn chi tiết trước–sau để làm rõ.
3. Bữa cơm và hình ảnh cuối: cảnh đói không bị che đi, còn hy vọng được nâng đỡ và gợi một hướng giải thoát.
Kết bài: đánh giá sự gắn kết giữa cách kể và việc trân trọng khát vọng sống. Nếu chỉ viết “truyện hay, nhân vật đáng thương” thì chưa chứng minh được nét nghệ thuật đã chọn. Có thể tập trung sâu vào ít phương diện hơn khi yêu cầu bài viết hẹp.
Củng cố kiến thức
Luận điểm nào phù hợp trọng tâm nghệ thuật kể chuyện?
Đúng: có đặc điểm cách kể và hiệu quả cần chứng minh.
Thông tin chung chưa thành luận điểm nghệ thuật.
Dữ kiện chưa nêu vấn đề phân tích.
Kể hết không thay việc giải thích cách kể.
Lời giải
Đáp án A. Luận điểm cần đặt ra điều sẽ được làm rõ bằng lí lẽ và bằng chứng. Phương án A nêu lựa chọn thứ tự kể cùng tác dụng; từ đó có thể dùng cảnh đầu và hồi tưởng để phân tích. Các phương án khác mới giới thiệu hoặc tóm tắt.
Củng cố kiến thức
Cách tìm ý nào giúp tránh liệt kê thuật ngữ?
Thuật ngữ phải phù hợp văn bản.
Lời khen thiếu căn cứ không tạo phân tích.
Đúng: nối yếu tố nghệ thuật với chức năng, hiệu quả.
Không được tạo dữ kiện để phục vụ kết luận.
Lời giải
Đáp án C. Bắt đầu từ điều thật sự có trong văn bản. Chọn bằng chứng cụ thể, rồi hỏi cách kể ấy giúp người đọc thấy gì về nhân vật và đời sống. Chuỗi đó tạo ý có thể triển khai, còn danh sách tên gọi chưa giải thích tác dụng.