Nhận diện để giải thích cách biểu đạt
Giải nghĩa từ có thể dùng khái niệm, từ đồng nghĩa/trái nghĩa quen thuộc hoặc phân tích yếu tố thích hợp. Chọn đúng nghĩa đang dùng rồi trở lại câu để hiểu sắc thái, tác dụng; không ghép tùy ý những nghĩa của các tiếng cùng âm.
**Lặp cấu trúc** nhắc lại một kiểu tổ chức câu, cụm từ; **đối** đặt những vế cân xứng trong quan hệ tương đồng hoặc tương phản. Hai biện pháp có thể cùng xuất hiện. Cần nói rõ ý nào được nhấn, quan hệ nào được làm nổi và nhịp lời ra sao.
Một kết hợp khác cách nói thường có thể gợi hình, gợi cảm. Muốn đánh giá cần xét ngữ cảnh và hiệu quả, không coi mọi cách dùng khác thường đều là lỗi hoặc đều hay.
Từ nghĩa đến tác dụng
Phân tích do BTVN biên soạn theo Bài ca ngất ngưởng:
**“Vào lồng”** đặt trong mạch nói về làm quan gợi sự bó buộc của quan trường. Nếu thay bằng “nhận chức”, vẫn giữ được sự việc nhưng giảm cảm nhận về những ràng buộc đối với con người có cá tính. Nghĩa chuyển giúp làm rõ quan hệ giữa phận sự và tự do.
Ví dụ về lặp cấu trúc do BTVN biên soạn:
“Cả nhóm cùng đọc, cả nhóm cùng ghi ý, cả nhóm cùng trao đổi.”
Ba vế cùng có **cả nhóm + cùng + hoạt động**. Phép lặp nhấn sự tham gia chung; chuỗi đọc–ghi–trao đổi cho thấy các việc nối tiếp, tạo nhịp đều. Phân tích như vậy giải thích được cách tổ chức lời, thay vì chỉ ghi tên biện pháp.
Hai ví dụ đều cần bắt đầu từ câu cụ thể: ở câu thứ nhất là nghĩa của hình ảnh; ở câu thứ hai là cấu trúc và các hoạt động được nối.
Củng cố kiến thức
So với “nhận chức”, “vào lồng” trong ngữ cảnh làm quan gợi thêm điều gì?
Hình ảnh không cung cấp danh sách chức vụ.
Mạch làm quan hướng tới nghĩa chuyển.
Đúng: chỉ ra điều hình ảnh gợi thêm trong ngữ cảnh.
Bài vẫn kể công trạng và đạo nghĩa.
Lời giải
Đáp án C. Nghĩa thông thường của lồng gợi sự giam giữ; trong mạch làm quan, hình ảnh chuyển sang sự bó buộc của quan trường. Đặt bên ý thức phận sự, cách nói làm rõ một mặt căng thẳng trong đời sống chủ thể. Không dựng thêm sự việc bị nhốt thật.
Củng cố kiến thức
Phân tích nào giải thích tác dụng phép lặp trong câu về cả nhóm?
Đúng: nhận cấu trúc rồi nối với nội dung và nhịp.
Số ý chưa đủ xác định phép đối.
“Cả nhóm”, “cùng” nhấn điều ngược lại.
Số lần mới là dấu hiệu, chưa giải thích hiệu quả.
Lời giải
Đáp án A. Cấu trúc được lặp là “cả nhóm cùng” đi với từng hoạt động. Những từ chung nhấn sự phối hợp; phần thay đổi nối các việc đọc, ghi, trao đổi. Cách giải thích có cả hình thức, nội dung và nhịp, không suy biện pháp chỉ từ số lượng ý.