So sánh từ một điểm gặp gỡ cụ thể
Khi đối chiếu các sáng tác của Nguyễn Du, có thể chọn một phương diện như nỗi đau của người tài sắc, sự trân trọng tình cảm hoặc khát vọng được thấu hiểu. Cần phân tích dẫn chứng ở từng văn bản trước khi nhận xét điểm chung.
“Trao duyên” làm hiện nỗi đau tình yêu qua lời nhân vật trong một tình huống truyện. “Độc Tiểu Thanh kí” bộc lộ sự tưởng niệm, suy ngẫm và đồng cảm của chủ thể trữ tình. Cả hai có tiếng nói thương người, nhưng người nói, tình thế và cách biểu hiện không giống nhau.
Đoạn so sánh nên có ý chính; dẫn chứng và giải thích ở mỗi tác phẩm; nhận xét điểm gặp gỡ, khác biệt có ý nghĩa. Có thể lần lượt phân tích rồi so sánh hoặc đối chiếu từng mặt, miễn giữ mạch rõ. Không chỉ xếp hai lời khen cạnh nhau.
Một đoạn đối chiếu có dẫn chứng
Đoạn minh họa do BTVN biên soạn:
“Qua Trao duyên và Độc Tiểu Thanh kí, Nguyễn Du cho thấy nỗi thương bắt nguồn từ sự thấu hiểu những tổn thương tinh thần. Kiều cố nhờ Vân nối duyên nhưng kỉ vật và tiếng gọi Kim Trọng lại bộc lộ tình yêu không thể dứt; tác giả làm hiện nỗi đau bằng sự chuyển biến trong lời nhân vật. Ở Độc Tiểu Thanh kí, chủ thể trữ tình thương tài sắc bị hủy hoại rồi tự đặt mình vào nỗi oan ấy. Một bên đi sâu vào tâm trạng trong biến cố truyện, một bên trực tiếp suy ngẫm và đồng cảm về thân phận. Điểm gặp gỡ là sự trân trọng những tình cảm, giá trị của con người dù chúng đang chịu tổn thương.”
Đoạn chọn một điểm chung, nhưng vẫn giải thích cách từng văn bản biểu hiện điểm ấy. Câu cuối được rút ra từ dẫn chứng đã phân tích, không phải lời khái quát đưa vào thay cho việc đọc.
Củng cố kiến thức
Điểm nào làm đoạn minh họa trở thành so sánh có căn cứ?
Đúng: có tiêu chí, bằng chứng và kết luận liên hệ.
Nhận xét chung cần được chứng minh ở từng bài.
Hai bài có chủ thể và cách tổ chức lời khác nhau.
Tên và lời khen chưa đủ tạo so sánh.
Lời giải
Đáp án A. Đoạn đối chiếu trên phương diện thấu hiểu tổn thương tinh thần. Dẫn chứng về kỉ vật, chuyển lời và ngã tự cư làm rõ từng trường hợp; từ đó chỉ ra điểm chung và nét riêng. So sánh không chỉ là nhắc hai tác phẩm trong cùng một đoạn.
Củng cố kiến thức
Khác biệt nào cần giữ khi khái quát tiếng nói thương người ở hai văn bản?
Độc Tiểu Thanh kí cũng giàu cảm xúc và suy tư.
Kiều không phải chủ thể lời trong Độc Tiểu Thanh kí.
Đúng: giữ cách biểu hiện riêng bên cạnh điểm chung.
Khác thể loại vẫn có thể gặp gỡ ở tư tưởng, cảm xúc.
Lời giải
Đáp án C. Trao duyên thuộc truyện thơ, nội tâm phát triển trong diễn biến nhờ Vân nối duyên. Độc Tiểu Thanh kí là thơ trữ tình, đi từ tưởng niệm đến suy tư và tự thương. Khác biệt ấy giúp thấy tiếng nói nhân đạo được biểu hiện bằng những cách nghệ thuật khác nhau.