Tình huống giao tiếp chi phối cách diễn đạt
Ngôn ngữ nói thường được tạo trong trao đổi trực tiếp, có phản hồi nhanh; ngữ điệu, nét mặt, cử chỉ có thể hỗ trợ ý nghĩa. Lời nói tự nhiên có thể dùng khẩu ngữ, từ đệm, câu rút gọn khi người nghe hiểu tình huống. Điều này không có nghĩa lời nói được phép tùy tiện hoặc thiếu tôn trọng.
Ngôn ngữ viết thường có thời gian lựa chọn, chỉnh sửa; người đọc không nhất thiết ở cùng tình huống. Vì vậy, thông tin cần đủ rõ, bố cục và quan hệ ý cần được biểu hiện bằng từ ngữ, câu, dấu câu. Viết có thể dùng bảng, hình hỗ trợ nhưng không có ngữ điệu trực tiếp như lời nói.
Đọc to một bản viết không tự làm nó thành lời nói tự nhiên. Tin nhắn có thể mang đặc điểm khẩu ngữ; lời thoại trong truyện là ngôn ngữ nói được nhà văn tái tạo. Cần xét cả cách tạo lập, mục đích và dấu hiệu ngôn ngữ.
Cùng thông tin, hai cách trình bày
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn; cùng thông báo đổi phòng sinh hoạt câu lạc bộ:
| Trao đổi trực tiếp ở hành lang | Thông báo viết cho người vắng mặt |
|---|---|
| “Chiều nay chuyển sang phòng kia nhé!”; người nói chỉ về phòng số 2 | “Buổi sinh hoạt câu lạc bộ lúc 15 giờ hôm nay chuyển từ phòng số 1 sang phòng số 2.” |
Trong lời nói, “kia” được cử chỉ và tình huống hỗ trợ, “nhé” tạo sắc thái trao đổi. Nếu đưa nguyên câu ấy lên bảng thông báo, người đọc vắng mặt khi trao đổi không biết phòng nào. Bản viết cần nêu rõ hoạt động, thời gian, phòng cũ và phòng mới.
Không phải câu viết dài hơn thì luôn tốt hơn. Những phần bổ sung có tác dụng vì giải quyết thông tin còn thiếu đối với người đọc.
Củng cố kiến thức
Vì sao “phòng kia” có thể hiểu được khi trao đổi trực tiếp nhưng chưa đủ rõ trên thông báo?
Đúng: sự khác nhau nằm ở điều kiện tiếp nhận.
Từ chỉ nơi chốn cần được dùng có căn cứ.
Địa điểm là thông tin cần thiết.
“Nhé” tạo sắc thái giao tiếp; cần xét văn cảnh.
Lời giải
Đáp án A. Xác định yếu tố ngoài lời giúp hiểu “kia”: cử chỉ chỉ tới phòng số 2. Người đọc thông báo không nhìn thấy cử chỉ nên cần địa điểm được gọi tên. Sửa câu phải bổ sung thông tin cần thiết, không phải cấm mọi từ chỉ định.
Củng cố kiến thức
Nhận định nào đúng?
Kênh phát âm chưa quyết định đặc điểm diễn đạt.
Mục đích, người nghe chi phối lời nói.
Đúng: phân biệt phương tiện truyền đạt với đặc điểm ngôn ngữ.
Độ rõ và phù hợp quan trọng hơn độ dài.
Lời giải
Đáp án C. Bản viết đã được chuẩn bị, tổ chức câu và thông tin vẫn giữ những đặc điểm ấy khi đọc to. Muốn phân biệt nói–viết, cần xét cách tạo lập, người tiếp nhận, ngữ cảnh và dấu hiệu diễn đạt; không chỉ nghe thấy âm thanh là kết luận.