Kí: sự kết hợp tự sự và trữ tình

Sự việc đi qua một cách nhìn

Kí là tên gọi chung của nhóm tác phẩm văn xuôi chú trọng ghi chép sự thực. Người viết có thể kể, tả, cung cấp thông tin, bộc lộ cảm xúc và suy ngẫm. Đời sống hiện ra qua sự lựa chọn, tổ chức và cách nhìn của người viết, không phải một bản ghi tự động. Tùy bút có bố cục linh hoạt, thường nghiêng về trữ tình, với cái tôi tác giả làm điểm tựa. Tản văn cũng phối hợp tự sự, trữ tình và những phương thức khác; theo cách hiểu dùng trong SGK này, đây là một tiểu loại của kí. Tự sự kể sự việc, trữ tình bộc lộ cảm xúc; cần đọc quan hệ của chúng. Một lần gặp, chuyến đi hoặc cảnh quan có thể làm điểm tựa cho cảm xúc và suy ngẫm, chứ không chỉ là thông tin về nơi đã đến.

Từ chuyến đi đến xúc động khi rời nơi ấy

Phân tích do BTVN biên soạn theo Cà Mau quê xứ trong SGK: Người viết kể việc đến Đất Mũi, gặp những người làm ăn, nghe chuyện rừng đước và nhìn sinh hoạt. Đó là các điểm tựa về sự việc, con người của chuyến đi. Ở cuối, hình ảnh than đước được nối với đôi mắt cay nhòe khi rời Mũi, dù đã nói than không có khói. Sự đối chiếu hướng tới xúc động, lưu luyến, không chỉ kể một phản ứng do khói. Lời kể và cảm xúc gắn nhau: những điều gặp trước đó giúp hiểu vì sao cuộc chia tay gây xúc động. Chỉ tóm tắt các nơi đến thì chưa thấy chất trữ tình. Chỉ gọi tên lưu luyến mà không chỉ mối nối ở cuối cũng chưa làm rõ tác dụng nghệ thuật.

Củng cố kiến thức

Cách phân tích nào làm rõ quan hệ tự sự–trữ tình trong ví dụ?

AChỉ liệt kê địa điểm chuyến đi.BNối những điều gặp, nghe với xúc động được gợi ở lúc rời Mũi, giải thích cách chi tiết dẫn tới cảm xúc.CBỏ mọi sự việc để chỉ nói người viết buồn.DCoi mọi lời kể đều là bảng số liệu địa lí.

Củng cố kiến thức

Vì sao không chỉ giải thích đôi mắt cay nhòe ở cuối là do khói than?

AVì đoạn đã nói than không có khói, rồi đặt đôi mắt cay nhòe ở thời điểm chia tay để gợi xúc động.BVì mọi đôi mắt trong văn học đều chỉ có nghĩa tượng trưng.CVì bài không có bất kì sự việc đời sống nào.DVì cảm xúc cho phép bỏ qua lời đã viết.