Tôn trọng sự thực, không phủ nhận nghệ thuật
Truyện kí kể về người thật, việc thật; tôn trọng sự thực đời sống là yêu cầu quan trọng. Tên nhân chứng, thời gian, địa điểm và mối quan hệ người kể với sự việc là những điểm tựa khi đọc tính xác thực.
Nhưng tư liệu phải được chọn, sắp xếp và thể hiện bằng ngôn ngữ. Giọng kể, chi tiết được nhấn, cách tái hiện tâm trạng cho thấy sự sáng tạo của người viết. SGK dùng khái niệm yếu tố hư cấu để nói tới mặt sáng tạo được tiết chế trong truyện kí; điều đó không cho phép tùy tiện bịa người hoặc thay sự việc.
Ngôi thứ nhất có thể gắn với trải nghiệm nhân chứng, nhưng riêng đại từ “tôi” không chứng minh mọi chuyện đều thật. Cần đặt lời kể cùng thông tin về nguồn tư liệu, người nói và hoàn cảnh.
Ai kể, ai tạo lập văn bản?
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Và tôi vẫn muốn mẹ…” trong SGK:
Văn bản nêu tên Din-na Cô-si-ắc, tuổi khi trải qua chiến tranh và nghề nghiệp khi kể lại. Nhân vật nhớ về trải nghiệm thời thơ ấu; tác giả Svetlana Alexievich thu thập lời nhân chứng, lựa chọn và tổ chức thành văn bản. Bản dịch trong SGK là của Phan Xuân Loan.
Những điểm định vị ấy góp phần làm rõ nền tảng nhân chứng. Việc đặt những chặng chia lìa, đói khát và mong mẹ trong một mạch kể làm nổi mất mát kéo dài. Hai vai trò không đồng nhất: người xưng tôi trong câu chuyện là nhân chứng, không phải nhà văn tự kể tuổi thơ mình. Cũng không coi văn bản nghệ thuật là bản ghi âm nguyên vẹn chỉ vì dựa trên phỏng vấn.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, cần phân biệt hai vai trò nào?
Phan Xuân Loan là người dịch bản được dùng.
Đại từ thuộc lời nhân chứng, không tự đồng nhất hai người.
Đúng: nền tảng tư liệu và việc tạo lập văn bản có vai trò khác.
Lựa chọn, tổ chức và ngôn ngữ là những mặt tạo lập văn bản.
Lời giải
Đáp án C. Xác định người được nêu tên kể những việc mình đã trải. Tiếp đó nhận vai trò nhà văn phỏng vấn, chọn và tổ chức tư liệu. Hai bước giữ đúng chủ thể của lời tôi và dấu ấn nghệ thuật, không đồng nhất tác giả, nhân chứng hoặc người dịch.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào đúng với yêu cầu tính xác thực và sáng tạo trong truyện kí?
Sáng tạo không xóa yêu cầu tôn trọng sự thực.
Lựa chọn là một phần của việc viết.
Còn cần nguồn và thông tin về nhân chứng.
Đúng: không loại bỏ một trong hai mặt.
Lời giải
Đáp án D. Nền tảng người thật, việc thật đòi hỏi tôn trọng tư liệu. Khi thành văn bản, sự việc được chọn, sắp xếp và kể bằng lời có dấu ấn. Nhận hai mặt giúp tránh coi sáng tạo là quyền bịa hoặc coi kí chỉ là một bản sao không có nghệ thuật.