Hình thức tham gia biểu hiện cá tính
Thể thơ hát nói là phần lời của bài hát nói trong ca trù. Số tiếng và nhịp có phần linh hoạt, nhưng thể thơ vẫn có quy cách; không đồng nhất với thơ tự do hiện đại.
Trong Bài ca ngất ngưởng, biệt hiệu và những cách tự xưng giúp chủ thể trữ tình nhìn lại, khẳng định mình. Việc xưng bằng “ông” không tự làm chủ thể thành người kể xa lạ: cần xem người được gọi và mạch tự thuật.
Từ Hán Việt trang trọng phối hợp với từ thuần Việt sinh động; lặp, liệt kê và đối tạo giọng vừa tự tin vừa hóm hỉnh. Phân tích cần chỉ ra cách dùng cụ thể và tác dụng, không chỉ lập danh sách biện pháp.
Một chuỗi ngắn, một thái độ sống
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK. Câu “Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng” có bốn cụm cùng mở bằng “khi”. Ca gắn với hát, tửu gắn với rượu; cắc–tùng gợi âm thanh trong sinh hoạt ca trù theo chú thích.
Cách lặp và nhịp 2/2/2/2 khiến các hoạt động hiện ra nối tiếp, giàu âm thanh. Đặt trong chặng về hưu, chúng góp phần làm rõ thú vui và phong thái phóng khoáng; không chỉ là một bảng liệt kê đồ vật.
Những cách tự xưng và nhịp thay đổi ở các câu khác cùng hỗ trợ chân dung riêng. Một câu có nhịp đều không có nghĩa toàn bài giữ đúng số tiếng và nhịp ấy. Cần đọc bản đang dùng, không ghép dị bản cho vừa cách phân tích.
Củng cố kiến thức
Trong câu được phân tích, cách lặp “khi” và nhịp ngắn có tác dụng gì?
Đúng: nhận cả hình thức và tác dụng trong chặng về hưu.
“Khi” đang tổ chức chuỗi hoạt động, không số đo thời gian.
Chi tiết gắn với đời sống riêng trong mạch bài.
Một câu không quyết định số tiếng và nhịp mọi câu.
Lời giải
Đáp án A. Nhận bốn cụm lặp cùng kiểu, rồi giải nghĩa hoạt động và âm thanh theo chú thích. Nhịp ngắn làm chuỗi hiện ra sinh động; đặt vào mạch về hưu mới giải thích được phong thái. Không suy quy tắc toàn bài chỉ từ một câu.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đúng về thể hát nói trong bài?
Linh hoạt không xóa căn cứ thể loại.
Đại từ hoặc biệt hiệu không biến thơ thành văn xuôi.
Bản bài có các câu dài ngắn khác nhau.
Đúng: phân biệt linh hoạt với không có quy cách.
Lời giải
Đáp án D. Tri thức thể loại cho biết hát nói gắn với ca trù. Bản bài cho thấy lời và nhịp linh hoạt, phối hợp nhiều lớp từ. Vì vậy, cần dùng đặc trưng thể hát nói để đọc, không đồng nhất mọi hình thức linh hoạt với thơ tự do hiện đại.