Ngữ cảnh giúp nhận điều được làm mới
Khi các từ kết hợp khác thường, đối tượng có thể được hình dung theo một hình dạng, cảm giác hoặc vận động mới. Cần trở về ngữ cảnh để xem liên tưởng ấy làm rõ điều gì, thay vì sửa ngay theo cách nói hàng ngày.
Nhưng chủ động làm mới ngôn ngữ khác lỗi do thiếu hiểu biết hoặc bất cẩn. Một ý thiếu thành phần, một dữ kiện sai không trở thành sáng tạo chỉ nhờ lời biện hộ. Cần xét có thể hiểu được mối nối và hiệu quả hay không.
Cách nói gợi nhiều liên tưởng có thể hợp với tản văn, thơ; văn bản quy định, hướng dẫn thường cần diễn đạt rõ, tránh mơ hồ. Lựa chọn ngôn ngữ đi cùng mục đích sử dụng.
Từ hạt đất đến nét non tươi của thơ
Phân tích do BTVN biên soạn theo Cà Mau quê xứ:
Hình ảnh “đọt phù sa thơ” nối phù sa với đọt cây và thơ. Đọt gợi chồi non, điều mới mọc; trong ngữ cảnh người bạn gửi lại thơ và sự rung động trước vùng đất, cách kết hợp gợi sức sống tươi mới của sáng tạo.
Đây không phải mô tả một bộ phận thực vật mọc từ trang giấy. Tác dụng cần nối với vùng phù sa, trải nghiệm quê xứ và bài thơ được nhắc, không chỉ giải thích từng từ riêng.
Ví dụ BTVN giả định trong một hướng dẫn: “Đưa giấy vào miền chồi mới.” Câu không cho biết đặt giấy ở đâu hoặc làm gì; người đọc khó thực hiện. Nếu mục đích là hướng dẫn nộp giấy, cần ghi rõ nơi và cách nộp, không dùng lời gợi hình để che thông tin thiếu.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích nào phù hợp hình ảnh được phân tích?
Hình ảnh chuyển nghĩa không xác nhận một loài cây.
Cần đọc trong mạch quê xứ và thơ được nhắc.
Đúng: nối các trường nghĩa với tác dụng cụ thể.
Thay từ cần đi cùng so sánh và giải thích.
Lời giải
Đáp án C. Nhận đọt gợi chồi non, phù sa gắn vùng đất, thơ gắn sáng tạo được nhắc trong bài. Cách kết hợp làm nổi nét tươi mới, sức sống. Đây là liên tưởng có điểm tựa ngữ cảnh, không phải một dữ kiện thực vật hoặc lời ghép rời.
Củng cố kiến thức
Vì sao câu hướng dẫn giả định cần được chỉnh dù có từ gợi hình?
Đúng: xét tính phù hợp với mục đích và thông tin cần.
Hình ảnh có thể phù hợp những mục đích khác.
Cần bổ sung đúng thông tin, không chỉ độ dài.
Danh từ vẫn dùng bình thường trong hướng dẫn.
Lời giải
Đáp án A. Xác định người đọc cần biết thao tác nộp giấy. Câu chưa cung cấp nơi, cách thực hiện nên phải chỉnh rõ thông tin. Hiệu quả được xét theo mục đích; không vì có hình ảnh mà coi mọi lời mơ hồ là sáng tạo hoặc cấm hình ảnh ở mọi văn bản.