Nói điều có lí bằng cách người nghe có thể tiếp nhận
Tờ chiếu dùng những quan niệm và hình ảnh quen thuộc với sĩ phu. Mở đầu ví người hiền như sao sáng quy tụ về Bắc Thần, từ đó xác lập trách nhiệm đem tài năng giúp vua, giúp nước theo quan niệm thời trung đại. “Hiền” ở đây gồm cả đức và tài.
Những câu hỏi về việc chưa có ai tìm đến không chỉ trách người lánh tránh. Cách nhà vua tự hỏi có phải mình chưa xứng đáng, cùng lời ngày đêm mong mỏi, tạo giọng khiêm nhường và tha thiết.
Đến phần nêu khó khăn, hình ảnh một cột không đỡ nổi nhà lớn làm rõ giới hạn sức một người. Lí lẽ, tình hình thực tế và thái độ chân thành cùng hướng tới việc khiến người tài vượt e dè, chung sức xây dựng đất nước.
Một cột và một căn nhà lớn
Phân tích do BTVN biên soạn theo phần ba “Cầu hiền chiếu”:
Sau khi kể công việc trong triều, ngoài biên và đời sống dân còn nhiều khó khăn, lời chiếu ví sức một người với một cột đỡ nhà lớn. Chỗ tương đồng là sự không tương xứng: việc rộng lớn cần nhiều người cùng gánh vác.
Hình ảnh cụ thể giúp người nghe hiểu vì sao nhà vua cần người hiền, chứ không chỉ biết vua muốn có thêm người. Nó nối với tình hình đã nêu nên không là một lời ví von rời rạc.
Đồng thời, việc thừa nhận giới hạn của mình thể hiện thái độ chân thành. Cần đọc lời khiêm nhường cùng chính sách rộng mở ở cuối bài để thấy sự thống nhất giữa thái độ mời gọi và cách thu dụng.
Củng cố kiến thức
Hình ảnh một cột không đỡ nổi căn nhà lớn chủ yếu làm rõ lí lẽ nào?
Phần trước vừa nêu nhiều khó khăn.
Đúng: hình ảnh cụ thể hóa nhu cầu nhiều người giúp sức.
Khó khăn là căn cứ để khẩn thiết mời người hiền, không phải để trì hoãn.
Hình ảnh làm rõ nhu cầu chung sức, không đề nghị ưu tiên việc riêng.
Lời giải
Đáp án B. Căn nhà lớn được đặt tương ứng với công việc rộng lớn; một cột gợi sức một người. Từ sự không tương xứng ấy, lời chiếu khẳng định cần nhiều người hiền chung sức. Đọc cùng tình hình đã nêu mới thấy vai trò lập luận của hình ảnh.
Củng cố kiến thức
Vì sao không nên hiểu các câu hỏi nhà vua tự nhận mình có thể chưa xứng đáng chỉ là lời trách sĩ phu?
Lời tự vấn và mong đợi bộc lộ thái độ, không chỉ truyền mệnh lệnh.
Câu hỏi xuất phát từ việc người hiền còn chưa tìm đến.
Các câu hỏi hướng tới sự lánh tránh và thái độ chờ đợi của nhà vua.
Đúng: xét cách hỏi cùng hoàn cảnh và mục đích.
Lời giải
Đáp án D. Người nghe là những sĩ phu còn dè dặt với triều đại mới. Thay vì chỉ kết tội họ, lời chiếu thể hiện nhà vua tự xét mình và tha thiết chờ đợi. Cách nói ấy bộc lộ sự chân thành, tạo điều kiện để lời mời được tiếp nhận; vì vậy không thể thu thành sự trách cứ.