Đặt lời chiếu trong hoàn cảnh giao tiếp
“Cầu hiền chiếu” do Ngô Thì Nhậm vâng mệnh vua Quang Trung viết. Ngô Thì Nhậm là người chấp bút; chủ thể ban chiếu, xưng “trẫm”, là vua Quang Trung. Chiếu thuộc văn bản hành chính thời trung đại nhưng dùng lập luận để thuyết phục.
Văn bản hướng trước hết tới những sĩ phu Bắc Hà từng gắn bó với triều Lê. Sự dè dặt với triều đại mới khiến việc mời họ cộng tác không đơn giản. Vì thế, cần đọc lí lẽ, cách dùng quan niệm quen thuộc của người nghe và giọng khiêm nhường trong quan hệ với mục đích tập hợp người tài giúp nước.
Không đồng nhất tác giả với người xưng “trẫm”; cũng không tách các lời khuyến dụ khỏi bối cảnh lịch sử để biến thành quy tắc buộc mọi người ở mọi thời phải làm quan.
Bốn phần tạo thành một hướng thuyết phục
Phân tích do BTVN biên soạn theo văn bản trong SGK:
| Chặng lập luận | Mối nối với chặng sau |
|---|---|
| Khẳng định vai trò của người hiền tài | Tạo cơ sở chung để bàn chuyện ra giúp nước |
| Nêu tình trạng nhiều người còn lánh tránh | Đặt ra trở ngại cần tháo gỡ, cùng lời mong đợi chân thành |
| Nêu khó khăn buổi đầu của triều đại mới | Làm rõ vì sao một người không thể gánh hết việc lớn |
| Nêu các cách thu dụng, khuyến khích người tài | Chuyển lời mời thành những con đường tham gia cụ thể |
Ở đầu bài, cách ví người hiền với sao sáng quy tụ về Bắc Thần sử dụng một hình ảnh và quan niệm quen thuộc với sĩ phu để xác lập vai trò người tài. Sau đó, lời mong đợi và câu hỏi về sự lánh tránh tạo giọng khiêm nhường, thay vì chỉ trách cứ người chưa cộng tác.
Quy định có thể tự tiến cử, được đề cử hoặc trình bày ý kiến; lời chưa dùng được không vì thế mà bị kết tội, giúp giảm nỗi e dè. Chính sách cụ thể trả lời câu hỏi “người tài có thể đến và đóng góp bằng cách nào?”. Giọng tha thiết vì vậy đi cùng cơ sở thực tế, không chỉ là lời ca ngợi người tài.
Củng cố kiến thức
Cách phân biệt nào đúng với Cầu hiền chiếu?
Đúng: phân biệt tác giả và chủ thể phát ngôn.
Đây không phải lời tự thuật của tác giả.
Sĩ phu là đối tượng được hướng tới, không phải người ban chiếu.
Vua là chủ thể ban chiếu, không phải đối tượng cầu hiền.
Lời giải
Đáp án A. Ngô Thì Nhậm được giao viết tờ chiếu. Văn bản phát ngôn nhân danh vua Quang Trung nên dùng lời xưng của nhà vua. Nhận đúng hai vai trò mới lí giải được giọng điệu và mục đích kêu gọi người tài cộng tác với triều đại mới.
Củng cố kiến thức
Phần nêu cách tự tiến cử, đề cử và trình bày ý kiến đóng góp gì cho lập luận?
Văn bản vẫn tập trung vào việc thu dụng người tài.
Lời mời và chính sách không chứng minh kết quả đã xảy ra.
Phần này nối với nhu cầu đã phân tích, không phủ nhận nó.
Đúng: biến nhu cầu cầu hiền thành những cách thức rõ ràng.
Lời giải
Đáp án D. Các phần trước nêu vai trò người tài, sự lánh tránh và công việc còn khó khăn. Phần cuối giải đáp cách vượt trở ngại bằng những hình thức đóng góp cụ thể. Nhờ mối nối nhu cầu–cách thức, lời chiếu thuyết phục hơn một lời kêu gọi chung chung.