Cùng sự việc, cách kể có thể khác nhau
Câu chuyện gồm những sự kiện, nhân vật, hoàn cảnh và quan hệ giữa chúng. Khi tóm tắt theo thời gian, sắp xếp sự việc theo thứ tự xảy ra. Truyện kể là câu chuyện được tổ chức thành một mạch trần thuật: người kể lựa chọn chỗ bắt đầu, thứ tự, điểm nhìn và lời văn. Vì thế, trình tự kể không nhất thiết trùng trình tự thời gian.
Truyện ngắn hiện đại thường đi vào một lát cắt đời sống, chú ý tình huống và những chuyển biến trong tâm lí. Tuy nhiên, độ dài thời gian, số sự kiện và cách tổ chức khác nhau ở từng tác phẩm; không áp một khuôn duy nhất cho mọi truyện.
Khi đọc, ghi các mốc sự việc → xếp lại theo thời gian → đối chiếu thứ tự trong văn bản → giải thích việc kể sớm, kể muộn giúp tạo tò mò hay làm rõ nhận thức nào. Gọi tên “đảo trình tự” chưa đủ nếu chưa chỉ ra tác dụng.
Hai trình tự trong Vợ nhặt
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn trích “Vợ nhặt” của Kim Lân trong SGK:
| Theo thời gian của câu chuyện | Trong mạch kể của đoạn trích |
|---|---|
| Tràng và người phụ nữ gặp nhau lần đầu, rồi gặp lại; người phụ nữ theo Tràng | Tràng đưa người phụ nữ về xóm ngụ cư trước |
| Hai người về nhà; bà cụ Tứ trở về và đón nhận người con dâu | Sau đó, Tràng nhớ lại hai lần gặp; mạch kể quay về việc bà cụ Tứ trở về |
| Buổi sáng hôm sau, gia đình có những đổi thay và cùng ăn bữa cơm | Buổi sáng hôm sau được kể tiếp |
Đưa cảnh người phụ nữ xuất hiện ở xóm ngụ cư lên đầu làm nổi sự bất ngờ giữa nạn đói. Phần nhớ lại giải thích việc hai người đến với nhau; trở về hiện tại giúp theo dõi niềm vui, nỗi lo và sự trưởng thành của Tràng. Bảng chỉ giữ mốc chính, không thay thế việc đọc lời văn.
Củng cố kiến thức
Điểm nào thuộc cách tổ chức truyện kể, không chỉ là việc xảy ra trong câu chuyện?
Đây là quan hệ nhân vật.
Đây là một sự việc.
Đúng: phương án nêu thứ tự người kể trình bày sự việc.
Đây là sự việc và thời gian xảy ra.
Lời giải
Đáp án C. Câu chuyện cho biết điều gì xảy ra; cách tổ chức truyện kể cho biết sự việc được trình bày như thế nào. Cảnh về nhà được đưa lên trước phần hồi tưởng là một lựa chọn trần thuật. Các phương án còn lại mới nêu dữ kiện của câu chuyện.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích tác dụng của trình tự kể trong ví dụ, cần làm gì?
Đúng: nhận xét đi từ cách sắp xếp đến hiệu quả.
Gọi tên chưa giải thích tác dụng.
Cảnh đầu có vai trò làm nổi tình huống.
Có thể xếp lại để đối chiếu, nhưng không thay nguyên tác.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết chỉ rõ cảnh về nhà được kể trước. Tiếp đó xét hiệu quả: sự xuất hiện bất ngờ gây tò mò; hồi tưởng sau đó làm rõ nguyên do. Như vậy, phân tích gắn hình thức sắp xếp với việc tiếp nhận câu chuyện, không chỉ nhận diện một thuật ngữ.