Không dừng ở việc gọi tên cách dùng lạ
**Bát ngát** thường gợi không gian rộng mở, trải xa, như cánh đồng bát ngát. Trong Ai đã đặt tên cho dòng sông?, từ ấy đi cùng **tiếng gà**, một âm thanh được nghe.
Để phân tích, cần đặt cụm từ giữa cảnh xóm làng trung du, mặt sông phẳng lặng và tiếng chuông chùa ngân nga. Âm thanh không chỉ được nói là to hay nhỏ mà còn mở ra một khoảng không gian xa rộng.
Một nhận xét rõ cần có cả biểu hiện và tác dụng: từ chỉ độ rộng được nối với âm thanh, làm người đọc cảm thấy tiếng gà lan xa trong cảnh yên tĩnh, thoáng rộng. Lời chung “tăng gợi hình, gợi cảm” chưa chỉ ra nét riêng ấy.
Từ “vang tiếng gà” tới “bát ngát tiếng gà”
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK:
Nếu nói xóm làng vang tiếng gà, chú ý hướng vào âm thanh được nghe. Với bát ngát tiếng gà, đặc điểm của không gian được chuyển vào cách cảm âm thanh: tiếng gà như phủ rộng, nối những xóm làng với bờ sông xa.
Đặt bên tiếng chuông ngân từ chùa Thiên Mụ, cách nói còn làm hiện chiều sâu cổ kính, thanh bình của cảnh. Sự mở rộng cảm giác không tách khỏi mạch miêu tả vẻ trầm mặc của dòng sông.
Có thể diễn đạt nhận xét: “Cách kết hợp từ chỉ không gian với âm thanh khiến tiếng gà gợi một vùng xóm làng rộng mở, làm sâu vẻ yên tĩnh, trầm mặc của cảnh sông Hương.” Nhận xét đã giải thích nét riêng, không chỉ gắn một nhãn tu từ.
Củng cố kiến thức
Điểm khác thường trong “bát ngát tiếng gà” là gì?
Bát ngát không phải từ chỉ thời gian.
Đúng: phạm vi cảm nhận được chuyển từ không gian sang âm thanh.
Cụm từ không phải tên riêng.
Bát ngát và tiếng gà không đồng nghĩa.
Lời giải
Đáp án B. Bát ngát thường làm hình dung độ rộng của không gian, còn tiếng gà là âm thanh. Kết hợp chúng, tác giả dùng âm thanh để gợi không gian lan xa, rộng mở. Cần đọc cùng cảnh xóm làng và dòng sông để thấy hiệu quả.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích cụ thể tác dụng của cách nói này trong đoạn?
Tiếng gà được cảm trong không gian thanh bình, không gợi nhịp hối hả.
Bát ngát gợi độ rộng, không phải sự chật hẹp.
Tiếng gà từ xóm làng vẫn gợi sự hiện diện của cuộc sống.
Đúng: nối biểu hiện ngôn ngữ với nét cảnh cụ thể.
Lời giải
Đáp án D. Tiếng gà cùng chuông chùa được đặt trong không gian sông nước, xóm làng. Bát ngát làm âm thanh như mở ra chiều rộng của cảnh, góp phần gợi vẻ thanh bình và trầm mặc. Nhận xét này chỉ rõ hiệu quả trong ngữ cảnh.