Chỉnh nội dung trước, rồi chỉnh cách diễn đạt
Sau khi viết, đối chiếu báo cáo với câu hỏi ban đầu: các phần có cùng giải quyết vấn đề không? Kết luận đã được kết quả hỗ trợ chưa? Có nhận định nào chỉ là phỏng đoán nhưng viết như chắc chắn không?
Tiếp đó kiểm bằng chứng và nguồn: trích dẫn đúng lời, diễn đạt lại đúng ý, bảng thống nhất với lời phân tích, hình có chú thích phù hợp, tài liệu có thông tin tra cứu. Đánh dấu rõ dữ liệu giả định nếu dùng để minh họa phương pháp.
Cuối cùng chỉnh bố cục, đoạn, từ ngữ, chính tả và hình thức trình bày. Câu cần rõ chủ thể, quan hệ nguyên nhân–kết quả và phạm vi khẳng định. Không sửa dữ liệu để hợp kết luận; nếu căn cứ chưa đủ, cần sửa kết luận hoặc bổ sung nghiên cứu.
Sửa một câu vượt quá dữ liệu
Ví dụ BTVN biên soạn trên bộ dữ liệu giả định 20 người:
**Bản cần sửa:** “8 người chưa dễ tìm quy định. Toàn bộ học sinh đều không hài lòng với thư viện. Chuyển bảng xuống thấp sẽ giải quyết hoàn toàn.”
**Nhận ra vấn đề:** “chưa dễ tìm” không đồng nghĩa đánh giá toàn thư viện; nhóm 20 người không đại diện toàn trường; chưa thử chuyển bảng nên chưa biết hiệu quả.
**Bản sửa:** “Trong nhóm giả định 20 người, 8 người trả lời chưa dễ tìm thấy quy định mượn sách. Cần tìm hiểu thêm trở ngại của nhóm này và quan sát nơi đặt hướng dẫn trước khi đề xuất thay đổi.”
Bản sửa giữ dữ liệu 8 người, thu hẹp đúng vấn đề và nêu bước tìm hiểu tiếp. Khi hoàn thiện báo cáo thật, còn cần ghi cách chọn người, thời điểm và nguồn dữ liệu đã thu thập.
Củng cố kiến thức
Câu sửa nào giữ đúng dữ liệu và phạm vi?
Đã mở phạm vi và đổi nội dung đánh giá.
8 người chưa dễ tìm không đồng nghĩa không ai tìm được.
Đúng: giữ số liệu, nhóm và mức kết luận.
Chưa có dữ liệu kiểm hiệu quả hoặc sự hài lòng toàn trường.
Lời giải
Đáp án C. Câu sửa giữ thông tin 8 trong 20 người, giữ vấn đề dễ tìm quy định và đánh dấu tính giả định. Phần cần tìm hiểu thêm phù hợp vì chưa biết nguyên nhân. Những câu còn lại đều mở rộng hoặc thêm kết quả không có căn cứ.
Củng cố kiến thức
Khi kết luận không được kết quả nghiên cứu hỗ trợ, cách xử lí nào phù hợp?
Đúng: chỉnh lập luận theo căn cứ và kiểm thêm phần thiếu.
Loại theo mong muốn làm sai quá trình nghiên cứu.
Số liệu không được đổi theo kết luận.
Chỉnh sửa là bước cần thiết để hoàn thiện.
Lời giải
Đáp án A. Kết luận phải đi ra từ dữ liệu và phân tích. Nếu chưa được hỗ trợ, cần thu hẹp mức khẳng định, nêu giới hạn hoặc tìm thêm tư liệu theo phương pháp phù hợp. Không được thay dữ liệu hoặc giấu thông tin chỉ để bảo vệ điều đã viết.