Chọn hướng phân tích có căn cứ
Bài nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện giới thiệu tác phẩm, nêu nhận định, phân tích chủ đề và nét nghệ thuật bằng lí lẽ, bằng chứng. Tóm tắt vừa đủ để người đọc hiểu phần được bàn, không để phần kể lấn át phân tích.
Chuẩn bị: chọn truyện phù hợp đã đọc, xác định người đọc và mục đích, đọc lại để kiểm dữ kiện. Tìm ý bằng câu hỏi: truyện đặt vấn đề gì; tình huống, nhân vật, ngôi kể, chi tiết hoặc kết thúc làm rõ vấn đề ra sao; nhận xét được chứng minh ở đâu? Chọn nét nổi bật, không bắt buộc liệt kê mọi thủ pháp.
Dàn ý có mở bài giới thiệu, nêu hướng nhận định; thân bài triển khai các luận điểm với dẫn chứng và giải thích; kết bài khái quát giá trị, có thể mở suy nghĩ. Trật tự chủ đề–nghệ thuật hay nghệ thuật–chủ đề đều được nếu hợp lí; không tách hình thức thành danh sách không liên quan nội dung.
Ví dụ dàn ý hướng vào cuộc đấu tranh của Tử Văn
Dàn ý do BTVN biên soạn, không phải bài mẫu bắt buộc:
Mở bài: giới thiệu “Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên” của Nguyễn Dữ và nhận định truyện đề cao sự cương trực đấu tranh bảo vệ công lí.
Thân bài: tóm tắt ngắn việc đốt đền, bị đe doạ, xét xử và được minh oan. Luận điểm thứ nhất phân tích bản lĩnh Tử Văn qua thái độ trước đe doạ và cách đề nghị xác minh. Luận điểm thứ hai phân tích thế giới kì ảo: nơi xét xử tưởng có công lí vẫn có thể bị lời gian dối chi phối, làm cuộc đấu tranh thêm căng thẳng. Luận điểm thứ ba nối kết thúc và lời bình với việc trân trọng chính nghĩa. Mỗi ý có chi tiết từ bản đọc, không chỉ tính từ khen hay.
Kết bài: khái quát sức hấp dẫn của sự kết hợp kể chuyện kì ảo và vấn đề công lí, nêu suy nghĩ về việc bảo vệ điều đúng bằng bản lĩnh, căn cứ. Khi liên hệ đời sống, không biến đốt đền trong truyện thành lời khuyên phá tài sản ngoài đời.
Củng cố kiến thức
Luận điểm nào phù hợp hướng phân tích thay vì chỉ tóm tắt?
Đây mới nêu sự kiện.
Cần giải thích vai trò để thành phân tích.
Đúng: nhận định chỉ rõ ý nghĩa chi tiết.
Đây là việc kể, chưa nói tác dụng.
Lời giải
Đáp án C. Một luận điểm cần có điều muốn chứng minh. Câu C nêu phẩm chất và cách đấu tranh, rồi có thể dùng đề nghị xác minh, kết quả xử án làm bằng chứng. Các câu khác chỉ nhắc việc, có thể dùng trong tóm tắt nhưng chưa thay phần phân tích.
Củng cố kiến thức
Cách dùng dàn ý nào đúng?
Dàn ý là công cụ, bài viết cần suy nghĩ và diễn đạt riêng.
Tóm tắt phải vừa đủ cho phân tích.
Tên thủ pháp không thay bằng chứng và tác dụng.
Đúng: giữ chức năng tổ chức, không ép văn mẫu.
Lời giải
Đáp án D. Dàn ý giúp mỗi đoạn có nhiệm vụ và mối nối với nhận định chung. Có thể đổi trật tự nếu lập luận vẫn rõ, nhưng không bỏ bằng chứng hoặc chỉ liệt kê thủ pháp. Việc học là nắm cách xây lập luận, không học nguyên lời ví dụ.