So sánh không phải xếp hạng hơn kém
So sánh cần xác định đối tượng và phạm vi: đang xét hai bản trích hay toàn tác phẩm? Tiêu chí phải dùng được cho cả hai, chẳng hạn tình thế lựa chọn, khát vọng, quan hệ với cộng đồng, cách khắc hoạ. Mỗi nhận xét cần dữ kiện tương ứng, không chỉ nói cả hai đều anh hùng.
Sau khi chỉ ra giống và khác, giải thích sự khác biệt làm rõ quan niệm hoặc vẻ đẹp riêng thế nào. Không xếp hạng nền văn hoá chỉ vì một nhân vật có cách ứng xử khác. Bản trích có thể làm nổi một phương diện, chưa cho phép khẳng định toàn tác phẩm không có phương diện còn lại.
Liên hệ hiện tại cần tách hai bước: hiểu giá trị, quan niệm trong hoàn cảnh xưa; suy ngẫm điều còn có ý nghĩa với những điều kiện hiện nay. Có thể trân trọng trách nhiệm, tình cảm, khát vọng nhưng vẫn trao đổi về chiến tranh, số phận và giới hạn. Không đòi tiếp nhận phải tán thành mọi quan niệm nhân vật.
Ví dụ so sánh trong phạm vi hai bản trích
Phân tích BTVN theo hai bản trích SGK:
| Tiêu chí | Nhận xét từ hai bản trích |
|---|---|
| Tình thế | Héc-to đối diện nguy cơ thành bang; Đăm Săn theo hành trình chinh phục Nữ Thần Mặt Trời. |
| Lựa chọn | Cả hai biết nguy cơ mà vẫn quyết định hành động; động lực cụ thể không giống nhau. |
| Trọng tâm khắc hoạ | Cảnh Héc-to làm nổi sự gắn bó gia đình và bổn phận; cảnh Đăm Săn làm nổi khát vọng, sức mạnh và sự cương quyết. |
| Cách kể | Đối thoại, chi tiết hành động đều quan trọng; bản trích Đăm Săn có nhiều phóng đại, so sánh và lời ngợi ca nổi bật. |
Từ đó có thể khái quát điểm chung về ý chí và danh dự của người anh hùng gắn lí tưởng cộng đồng; đồng thời thấy trách nhiệm thành bang và khát vọng chinh phục được nhấn khác nhau. Nhận xét chỉ trong phạm vi hai bản trích, không kết luận Đăm Săn trong toàn sử thi không có tình cảm gia đình.
Sức sống hiện nay có thể được lí giải bằng những câu hỏi tác phẩm gợi ra: điều gì chi phối một lựa chọn khó? Trách nhiệm với cộng đồng quan hệ thế nào với người thân? Khát vọng gặp giới hạn ra sao? Cần giải thích từ chi tiết, không chỉ khen tác phẩm cổ nên có giá trị.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào có tiêu chí và giữ đúng phạm vi so sánh?
Không suy sự không nổi bật của bản trích thành sự vắng mặt toàn tác phẩm.
Có điểm chung không xoá khác biệt.
Không xếp hạng văn hoá theo tiêu chí ấy.
Đúng: cùng tiêu chí lựa chọn, có khác biệt và giới hạn.
Lời giải
Đáp án D. Tiêu chí là lựa chọn trước nguy cơ; mỗi phía có dữ kiện cụ thể. Sau đó chỉ ra động lực được nhấn khác nhau. Đây là so sánh để hiểu, không đồng nhất mọi mặt hoặc mở rộng từ bản trích sang toàn tác phẩm chưa được đọc.
Củng cố kiến thức
Liên hệ giá trị sử thi với hiện tại nên được thực hiện thế nào?
Đúng: phân biệt hiểu và suy ngẫm, không áp đặt.
Hiểu tác phẩm không đồng nghĩa sao chép hành vi.
Các vấn đề con người vẫn có thể gợi suy nghĩ.
Liên hệ cần chỉ rõ điều có ý nghĩa và vì sao.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết đọc đúng văn bản, không hiện đại hoá tuỳ tiện. Sau đó nêu vấn đề còn gợi suy nghĩ và điều kiện khác của hôm nay. Có thể trân trọng lòng can đảm mà không khuyên bất chấp nguy hiểm hoặc tán thành mọi quan niệm về chiến tranh.