Từ cách kể đến điều truyện gợi ra
Chủ đề là nội dung, vấn đề trung tâm được tác phẩm làm nổi bật. Cảm hứng chủ đạo là tình cảm, thái độ nổi bật xuyên suốt đối với vấn đề đó. Hai phương diện gắn nhau nhưng không đồng nhất: nêu truyện bàn về tình người chưa giải thích thái độ ngợi ca, xót thương hay trăn trở được thể hiện thế nào.
Để xác định, tập hợp bằng chứng từ lựa chọn sự việc, cách khắc hoạ, lời bình, giọng và phần kết. Một lời nhân vật không nhất thiết đại diện toàn tác phẩm. Với bản trích, cần nêu rõ phạm vi nhận xét, không suy rằng phần chưa đọc chắc chắn cũng như vậy.
So sánh lời kể nên có tiêu chí chung: tư cách người kể, điểm nhìn, phần hiểu biết được cung cấp, giọng và tác dụng. Ngôi thứ nhất hay thứ ba đều có khả năng nghệ thuật; hiệu quả nằm ở cách tổ chức phù hợp tác phẩm, không có một ngôi luôn tốt hơn ngôi còn lại.
Ví dụ so sánh theo căn cứ tương ứng
Tổng hợp BTVN từ ba văn bản SGK đã đọc:
| Văn bản | Cách tổ chức kể nổi bật | Tác dụng có căn cứ |
|---|---|---|
| Người cầm quyền khôi phục uy quyền | Ngôi thứ ba, lời miêu tả và bình luận giàu đánh giá, đối thoại biến chuyển. | Làm nổi đối lập cách thực thi quyền lực và uy quyền tinh thần gắn tình thương. |
| Dưới bóng hoàng lan | Ngôi thứ ba, cảnh quen thường gắn cảm giác, kí ức của Thanh. | Gợi bình yên, tình thương và những rung động nhẹ trong đời sống. |
| Một chuyện đùa nho nhỏ | Ngôi thứ nhất, lời đoán có giới hạn, chuyển từ lúc sự việc xảy ra tới hồi tưởng. | Gợi suy ngẫm về đồng cảm, lời yêu thương và cơ hội không được nắm giữ. |
Hai văn bản cùng ngôi thứ ba không có cùng hiệu quả: một cảnh tập trung đối đầu kịch tính, một truyện gợi cảm xúc từ việc bình thường. Khác biệt ấy phải được giải thích từ giọng, điểm nhìn và lựa chọn chi tiết.
Khi gọi một truyện “nhân ái”, cần chỉ ra tình cảm, cách ứng xử hoặc giọng kể cụ thể. Nhãn chung chỉ là hướng nhận xét, chưa thay bước phân tích.
Củng cố kiến thức
So sánh hai văn bản ngôi thứ ba trong bảng cho thấy điều gì?
Bảng cho thấy các cách tổ chức khác nhau.
Cả hai đều có hiệu quả tình cảm.
Đúng: ngôi kể chỉ là một phương diện.
Cần tiêu chí chung, không cần trùng tên nhân vật.
Lời giải
Đáp án C. So tư cách kể thấy điểm giống, nhưng so giọng, điểm nhìn và chi tiết lại thấy khác. Bản trích Huy-gô nhấn đối đầu và quyền uy; Thạch Lam gợi bình yên qua cảm giác, kí ức. Vì vậy, phân tích cần vượt việc gọi tên ngôi kể để làm rõ cách tổ chức cụ thể.
Củng cố kiến thức
Cặp câu nào phân biệt chủ đề và cảm hứng rõ hơn?
Đây là số lượng, chưa nêu vấn đề và thái độ.
Đúng: có vấn đề trung tâm và sắc thái tình cảm từ căn cứ.
Ngôi kể không tự xác định cảm hứng.
Một lời không đủ đại diện tất cả.
Lời giải
Đáp án B. Phần đầu nêu vấn đề được gợi ra, phần sau chỉ ra sắc thái tình cảm và dấu hiệu tạo sắc thái ấy. Đây là cách nối chủ đề với cảm hứng nhưng vẫn phân biệt chúng. Không suy cảm hứng chỉ từ số nhân vật, ngôi kể hoặc một lời nói tách khỏi mạch truyện.