Phần bổ sung vẫn có ý nghĩa
Chêm xen là đưa một từ, cụm từ hoặc phần lời vào câu để giải thích, bổ sung thông tin hoặc thể hiện một sắc thái, thái độ. Bộ phận chêm xen thường được tách bằng dấu phẩy, dấu ngoặc đơn hoặc dấu gạch ngang. Cần dựa cả cấu trúc và chức năng, không chỉ thấy dấu câu là kết luận.
Nhận diện có thể thử đọc nòng cốt khi tạm tách phần bổ sung: câu chính còn quan hệ ngữ pháp thế nào? Sau đó đọc phần được thêm để biết nó giải thích ai, điều gì hoặc làm giọng thay đổi ra sao. Tách để nhận diện không có nghĩa phần ấy thừa và nên xoá.
Khi viết, đặt phần chêm xen gần đối tượng cần làm rõ, dùng dấu mở và dấu đóng phù hợp, đọc lại sự liền mạch. Một số trường hợp không chỉ cung cấp thông tin mà còn tạo giọng bình luận, cảm xúc. Tác dụng cần được giải thích trong câu cụ thể.
Ví dụ thử tách rồi đọc tác dụng
Ngữ liệu tự biên soạn của BTVN: “Lan – người phụ trách phần ghi chép – nhắc nhóm kiểm lại tên nguồn.”
Nòng cốt là “Lan nhắc nhóm kiểm lại tên nguồn”: chủ ngữ Lan, vị ngữ nhắc nhóm kiểm lại tên nguồn. Phần giữa hai dấu gạch ngang giải thích vai trò của Lan, giúp hiểu vì sao nhân vật lưu ý tới việc ghi nguồn. Câu chính vẫn có cấu trúc khi tạm tách, nhưng thông tin về vai trò sẽ mất nếu bỏ trong bản viết.
Ngữ liệu khác: “Bản nháp – đáng tiếc là vậy – vẫn còn thiếu chú thích.” Phần chêm xen không giới thiệu một nhân vật mà biểu lộ thái độ tiếc. Không áp một tác dụng “làm rõ tên người” cho cả hai câu.
Khi tự viết, không để thiếu dấu đóng giữa phần chêm xen và vị ngữ. Cũng không chọn một vị trí khiến người đọc tưởng phần giải thích thuộc về đối tượng khác.
Củng cố kiến thức
Trong câu về Lan, phần giữa hai dấu gạch ngang có chức năng gì?
Vị ngữ chính vẫn là lời nhắc kiểm nguồn.
Chêm xen không quyết định ngôi kể.
Phụ về cấu trúc không có nghĩa vô nghĩa.
Đúng: nhận diện đối tượng và nội dung bổ sung.
Lời giải
Đáp án D. Tạm tách phần giữa hai gạch ngang sẽ thấy câu chính vẫn là Lan nhắc nhóm kiểm nguồn. Đọc lại phần ấy biết Lan phụ trách ghi chép, có liên quan việc cần kiểm. Vì vậy, phần chêm xen bổ sung thông tin, không phải toàn vị ngữ hoặc câu thừa.
Củng cố kiến thức
Cách phân tích hai ví dụ nào đúng?
Đúng: cùng cách cấu tạo nhưng chức năng cụ thể khác nhau.
Câu sau không nói về tên Lan.
Chêm xen có chức năng biểu đạt.
Dấu giúp xác định ranh giới khi đọc.
Lời giải
Đáp án A. Cấu trúc chen vào là điểm giống. Nhưng nội dung câu đầu là thông tin về vai trò, câu sau là lời thể hiện thái độ. Phân tích cần đọc điều được thêm và đối tượng đang nói đến, không dùng một tác dụng chung cho mọi chêm xen.