Nguồn và phạm vi đều phải kiểm được
Với tác phẩm, xác định bản đang dùng, tác giả, dịch giả hoặc người chỉnh lí khi có. Với thông tin bên ngoài, kiểm tác giả, nơi và thời điểm công bố, phần hỗ trợ nhận xét. Nguồn có uy tín không khiến mọi cách dùng nguồn đều đúng; còn cần liên quan và không bị diễn giải sai.
Trực tiếp giữ nguyên lời, đặt trong ngoặc kép theo cách đang học; gián tiếp diễn đạt ý, vẫn ghi nguồn. Cước chú có thể giải thích hoặc dẫn xuất xứ. Phần lược bỏ cần đánh dấu và không làm mất phủ định, điều kiện hoặc ý giới hạn dẫn tới đảo nghĩa.
Sau khi dùng căn cứ, kiểm kết luận rộng đến đâu. Hai bản trích hỗ trợ nhận xét về hai trường hợp, chưa tự cho biết mọi tác phẩm hoặc tỉ lệ người đọc. Ví dụ giả định giúp hình dung, không tự là dữ liệu khảo sát thật. Không mở rộng kết luận bằng cách thêm từ “chắc chắn” hoặc một con số chưa có nguồn.
Ví dụ kiểm ba câu trong bản nháp
Các câu giả định BTVN biên soạn:
1. “Theo phần Tri thức ngữ văn SGK, sử thi gắn người anh hùng với khát vọng cộng đồng.” Câu diễn đạt lại ý nên cần chỉ dẫn nguồn, không giới thiệu là nguyên văn nếu chưa chép đúng.
2. “Từ hai bản trích Héc-to và Đăm Săn, mọi người đọc hiện nay đều thích Đăm Săn hơn.” Dữ liệu văn bản không đo sở thích người đọc; kết luận vượt loại và phạm vi căn cứ. Sửa bằng kết luận so sánh động lực trong hai bản trích, hoặc muốn nghiên cứu tiếp nhận thì lập một việc tìm hiểu khác với dữ liệu phù hợp.
3. Câu nguồn tự dựng “Có nguồn rõ vẫn chưa đủ nếu lời dẫn sai ý” bị rút thành “Có nguồn rõ […] đủ nếu lời dẫn sai ý”. Dấu lược thông báo bỏ phần nhưng không sửa việc đảo nghĩa. Cần dẫn đủ hoặc diễn đạt gián tiếp trung thành, không chỉ gắn thêm tên nguồn.
Củng cố kiến thức
Điểm vướng của kết luận về sở thích người đọc ở câu 2 là gì?
Lỗi ở loại/phạm vi căn cứ, không từ nối.
Đúng: phân biệt phân tích văn bản với nghiên cứu tiếp nhận.
Có thể so sánh khi có tiêu chí và chi tiết.
Từ khẳng định không tạo dữ liệu mới.
Lời giải
Đáp án B. Đọc hai văn bản giúp phân tích cách nhân vật được thể hiện; sở thích cộng đồng là câu hỏi khác. Cần loại dữ liệu khác để trả lời. Không dùng kết quả của một việc tìm hiểu để giả làm kết quả của việc chưa thực hiện.
Củng cố kiến thức
Lời dẫn ở câu 3 cần sửa vì sao?
Đánh dấu lược không bỏ yêu cầu nguồn.
Độ dài không là vấn đề quyết định ở đây.
Đúng: kiểm nghĩa trước và sau lược.
Vấn đề là tính trung thực, không trang trí.
Lời giải
Đáp án C. So sánh câu nguồn với phần còn lại sẽ thấy ý giới hạn bị bỏ, từ chưa đủ thành đủ. Dấu lược chỉ thông báo bỏ, không bảo đảm trích dẫn đúng. Phải giữ ý bằng dẫn đủ hoặc chọn diễn đạt gián tiếp trung thành.