Một sự nghiệp phong phú, nhiều đóng góp
Di sản Nguyễn Trãi có nhiều lĩnh vực. Trong văn học, cần chú ý ba phương diện:
**Văn chính luận:** Bình Ngô đại cáo, các thư trong Quân trung từ mệnh tập. Lập luận sắc bén, bằng chứng thích hợp, lời văn giàu cảm xúc góp phần bảo vệ chính nghĩa và thuyết phục người tiếp nhận.
**Thơ chữ Hán:** Ức Trai thi tập. Ngôn ngữ cô đọng, nghệ thuật tả cảnh và bộc lộ tình cảm tinh tế, nhiều suy ngẫm về con người, lịch sử.
**Thơ chữ Nôm:** Quốc âm thi tập. Tiếng Việt giản dị, gần lời ăn tiếng nói; câu sáu tiếng xen câu bảy tiếng thể hiện sự sáng tạo trên cơ sở thơ Đường luật.
Những nội dung nổi bật là nhân nghĩa, tình yêu thiên nhiên và nỗi niềm thế sự. Với Nguyễn Trãi, nhân nghĩa gắn với thương dân, trọng dân, biết ơn dân, hướng tới cuộc sống yên ổn, no đủ. Những suy tư về việc đời còn cho thấy một con người từng trải, có khí tiết thanh cao.
Cùng lòng thương dân, hai cách thể hiện
Phân tích của BTVN theo các văn bản trong SGK.
Bình Ngô đại cáo mở đầu bằng việc xác định mục đích yên dân, trừ bạo. Ý ấy trở thành cơ sở đánh giá hành động xâm lược và khẳng định chính nghĩa của cuộc kháng chiến. Tư tưởng được trình bày thành nguyên lí và chứng minh bằng lập luận.
Bảo kính cảnh giới, bài 43, kết bằng ước nguyện “Dân giàu đủ khắp đòi phương”. Từ cảnh ngày hè và nhịp sống làng chài, cảm xúc mở tới mong muốn cho mọi người dân được no đủ. Tư tưởng đi vào thơ qua cảm xúc, hình ảnh và lời ước nguyện.
Hai tác phẩm gặp nhau ở tấm lòng hướng về dân nhưng không có cùng cách biểu đạt: một bài cáo thuyết phục bằng hệ thống lập luận, một bài thơ bộc lộ tâm tình qua cảnh và ước mong.
Củng cố kiến thức
Cách xếp tác phẩm nào đúng ba phương diện sáng tác đã học?
Quốc âm thi tập là thơ Nôm; bài cáo là văn chính luận.
Đã đảo chữ viết của hai tập thơ.
Đúng: phân biệt thể văn và hai bộ phận thơ.
Đã lẫn cả thể văn và hai tập thơ.
Lời giải
Đáp án C. Bình Ngô đại cáo là văn chính luận. Quốc âm thi tập gồm thơ chữ Nôm, có đóng góp lớn cho thơ tiếng Việt; Ức Trai thi tập là thơ chữ Hán. Phân biệt các phương diện này giúp chọn cách đọc phù hợp, không xem toàn bộ di sản là một thể loại.
Củng cố kiến thức
Điểm chung nào được hai dẫn chứng trong ví dụ làm rõ?
Cả hai đều hướng tới nhân dân.
Đúng: tư tưởng gặp nhau dù cách biểu đạt khác.
Bài thơ không thuật diễn biến kháng chiến.
Đặc điểm thơ Nôm không áp cho bài cáo.
Lời giải
Đáp án B. Yên dân là mục đích của hành động nhân nghĩa trong bài cáo; dân giàu đủ là ước nguyện cuối bài thơ. Hai căn cứ cùng thể hiện lòng thương dân. Không vì cùng tư tưởng mà gán cách tổ chức hoặc hình thức của tác phẩm này cho tác phẩm kia.