Không chỉ kể cuộc chiến
Cáo là thể văn có chức năng công bố rộng rãi một chủ trương hoặc sự việc trọng đại. Khi đọc, cần xác định ai có quyền công bố, ai soạn văn bản, sự kiện được nói đến và người tiếp nhận. Với Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi thừa lệnh Lê Lợi soạn bài; lời phát ngôn mang tư cách của người lãnh đạo cuộc kháng chiến, không chỉ là lời tâm sự riêng của người viết.
Bài được công bố đầu năm 1428 sau thắng lợi chống quân Minh. Văn bản vừa tổng kết cuộc kháng chiến, vừa khẳng định sự chính nghĩa, nền độc lập và việc mở một thời kì mới. Nhân nghĩa gắn với yên dân, trừ bạo và ý thức chủ quyền là cơ sở xuyên suốt lập luận.
Cách chia phần cần dựa nội dung và chức năng. Bản SGK dùng năm phần: nêu cơ sở chính nghĩa → tố cáo tội ác → giải thích ý chí, nguồn sức mạnh buổi đầu → thuật diễn biến và kết quả chiến đấu → tuyên bố thời kì mới. Có thể gặp cách gộp khác ở tài liệu khác; điều cần hiểu là mạch ý, không chỉ học một con số.
Ví dụ từ nguyên lí đến kết luận
Phân tích BTVN theo bản dịch Bùi Kỷ, Bùi Văn Nguyên chỉnh lí như SGK.
Phần đầu khẳng định đời sống yên ổn của dân và nền độc lập có cơ sở văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử, hào kiệt. Phần tố cáo tiếp đó chỉ ra hành động xâm lược và áp bức trái với những giá trị ấy. Quan hệ hai phần không phải hai chuyện rời: nguyên lí chính nghĩa làm cơ sở đánh giá tội ác và lí giải sự cần thiết đứng lên chống giặc.
Các phần kể khó khăn, đoàn kết, chiến đấu và thắng lợi cho thấy chính nghĩa được thực hiện bằng hành động. Lời tuyên bố cuối bài có cơ sở từ toàn bộ quá trình đã trình bày, không phải một lời mong ước thiếu chứng cứ.
Khi tóm tắt mạch lập luận, mỗi phần cần hai ý: nói điều gì và góp phần chứng minh điều gì. Chỉ liệt kê tên trận đánh thì chưa giải thích được chức năng của phần thuật chiến công trong một văn bản nghị luận.
Củng cố kiến thức
Vì sao phần tố cáo tội ác có quan hệ chặt với phần nêu nhân nghĩa trong ví dụ?
Nạn áp bức trực tiếp đối lập với yên dân.
Mỗi phần có chức năng trong lập luận.
Mục đích bảo vệ dân được tiếp tục làm rõ.
Đúng: có quan hệ giữa cơ sở đánh giá và hành động bị đánh giá.
Lời giải
Đáp án D. Trước hết nhận ra nguyên lí ở phần đầu là đem lại cuộc sống yên ổn cho dân. Những tội ác tiếp sau cho thấy điều đó bị phá huỷ. Vì vậy, trừ bạo để bảo vệ dân là một hành động chính nghĩa; hai phần nối nhau bằng lập luận, không chỉ bằng thời gian.
Củng cố kiến thức
Khi tài liệu khác gộp phần kể buổi đầu và chiến đấu thành một phần, nên xử lí thế nào?
Đúng: hiểu cơ sở phân chia và quan hệ ý.
Cách chia vẫn phải phù hợp nội dung.
Không thay văn bản để ép số phần.
Số phần không thay hiểu lập luận.
Lời giải
Đáp án A. Cách phân đoạn có thể khác khi các tài liệu gộp hoặc tách một mạch nội dung. Cần kiểm tra phần nào được gộp, chức năng có bị làm sai không. Bản SGK đang học chia năm phần; có thể theo bản đó khi trả lời, đồng thời hiểu mạch từ cơ sở chính nghĩa đến tuyên bố thắng lợi.