Đọc lại từ ý lớn đến câu chữ
Khi chỉnh sửa, trước hết kiểm bài có bàn đúng vấn đề và thể hiện rõ ý kiến hay chưa. Tiếp theo xem các luận điểm có quan hệ hợp lí, lí lẽ có giải thích được ý kiến, bằng chứng có đáng tin và được phân tích không.
Cần chú ý những từ như “mọi”, “luôn”, “chắc chắn”: kết luận có rộng hơn căn cứ không? Trao đổi với cách nhìn khác phải nhắm vào ý kiến và lí do, tránh gán phẩm chất xấu cho người có ý kiến khác.
Sau khi sửa nội dung, kiểm liên kết đoạn, từ ngữ, câu, chính tả và dấu câu. Sửa cho mềm lời không đủ nếu quan hệ suy luận vẫn sai; ngược lại, ý hợp lí cũng cần được diễn đạt rõ để người đọc theo dõi.
Sửa cả phạm vi kết luận và thái độ diễn đạt
Hai đoạn do BTVN biên soạn để minh hoạ việc chỉnh sửa.
Đoạn cần sửa: “Ai hỏi nhiều cũng học giỏi. Người ít hỏi là lười suy nghĩ. Vì thế trong học nhóm cứ hỏi liên tục là được.”
Đoạn mắc ba vấn đề: từ việc hỏi suy ra kết quả học tập cho mọi người; quy phẩm chất của người ít hỏi khi chưa có căn cứ; khuyên hỏi liên tục nhưng không xét mục đích và thời điểm.
Đoạn sửa: “Câu hỏi rõ, đúng trọng tâm có thể giúp người học nhận ra chỗ chưa hiểu và giúp nhóm kiểm lại cách suy luận. Tuy nhiên, số lần hỏi không đủ để đánh giá kết quả học tập; có người cần thời gian suy nghĩ trước khi trao đổi. Vì vậy, nên tự tìm hiểu, xác định điều còn vướng rồi hỏi ở lượt phù hợp và lắng nghe lời giải thích.”
Đoạn mới nêu điều kiện để câu hỏi có ích, giải thích tác dụng và tránh đánh giá người khác chỉ từ một biểu hiện. Phần cách làm nối với lập luận, không còn coi số lượng câu hỏi là mục tiêu.
Củng cố kiến thức
Lỗi chính của câu “Người ít hỏi là lười suy nghĩ” trong ví dụ là gì?
Đúng: biểu hiện ít hỏi có thể có nhiều nguyên nhân.
Lỗi chính không phải thiếu giải nghĩa một thuật ngữ.
Câu đang phán xét chung, không kể một sự việc cụ thể.
Thêm từ nối không sửa được kết luận thiếu căn cứ.
Lời giải
Đáp án A. Ít hỏi có thể do đang suy nghĩ, đã hiểu hoặc chưa biết cách diễn đạt điều vướng. Chỉ từ một biểu hiện không thể kết luận người đó lười suy nghĩ. Cần sửa cách suy luận và thái độ phán xét, không chỉ đổi một từ cho nhẹ giọng.
Củng cố kiến thức
Cách sửa nào giữ được ý kiến hợp lí về việc hỏi?
Vẫn giữ kết luận quá rộng và còn khẳng định mạnh hơn.
Lời khuyên vẫn thiếu căn cứ và điều kiện.
Đúng: sửa ý, lí giải và phạm vi kết luận.
Lại tạo một kết luận tuyệt đối không có căn cứ.
Lời giải
Đáp án C. Cần giữ nhận xét về ích lợi của câu hỏi nhưng gắn với cách hỏi, mục đích và tình huống. Giải thích cơ chế giúp nhận xét có lí lẽ; từ “có thể” giữ phạm vi phù hợp. Đổi sang một kết luận tuyệt đối khác hoặc chỉ sửa giọng không giải quyết lỗi ban đầu.