Câu chuyện phục vụ điều được bàn
Mục đích cho biết người viết muốn tác động thế nào đến nhận thức, tình cảm hoặc hành động của người đọc. Quan điểm thể hiện cách nhìn, thái độ đối với vấn đề. Cần căn cứ ý chính, lựa chọn bằng chứng, cách đánh giá và giọng văn; không đoán chỉ từ nghề nghiệp của tác giả.
Văn nghị luận có thể kể chuyện, miêu tả và bộc lộ cảm xúc. Những yếu tố ấy giúp người đọc hình dung, quan tâm hoặc chia sẻ với điều được bàn, nhưng vẫn phải được đặt trong mạch lập luận. Có chuyện kể chưa đủ để gọi toàn văn bản là truyện.
Khi phân tích, xác định câu chuyện kể việc gì → ý kiến nào được gợi ra → chi tiết nào giúp làm rõ ý kiến → cách kể có tác dụng gì với sự tiếp nhận. Một trải nghiệm cá nhân có thể giàu sức gợi nhưng không tự là kết quả khảo sát đại diện cho toàn xã hội. Đồng cảm với giọng văn không thay việc kiểm tra lí lẽ.
Ví dụ cách dẫn vào Yêu và đồng cảm
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Yêu và đồng cảm”, bản trích Phong Tử Khải, Thuý Hạnh dịch, trong SGK.
Câu chuyện mở đầu về một đứa trẻ giúp sắp xếp đồ vật khiến người viết chú ý tới khả năng đặt mình vào vị trí của vật để cảm nhận. Từ chuyện gần gũi, tác giả chuyển sang bàn vai trò của đồng cảm trong cách nhìn nghệ thuật và trong sáng tạo. Các phần sau phát triển từ cách nhìn của hoạ sĩ tới khả năng đồng cảm với con người, muôn vật và vẻ hồn nhiên của trẻ thơ.
Câu chuyện không chỉ cung cấp một việc xảy ra: nó tạo điểm xuất phát cụ thể và một giọng thân tình cho lập luận. Nếu chỉ giữ các kết luận trừu tượng, tư tưởng vẫn có thể nhận ra, nhưng sức hấp dẫn và khả năng gợi chia sẻ sẽ giảm. Đây là quan niệm nghệ thuật của tác giả; không biến cách nhân hoá đồ vật thành kết luận khoa học rằng đồ vật có cảm giác như con người.
Phạm vi bàn không dừng ở nghề vẽ. Những liên hệ tới thi ca và sáng tạo cho thấy hoạ sĩ còn là đối tượng tiêu biểu để mở rộng suy ngẫm về nghệ thuật.
Củng cố kiến thức
Câu chuyện đứa trẻ sắp xếp đồ vật có chức năng chính nào trong ví dụ?
Đúng: kết nối chuyện kể với mục đích nghị luận.
Một câu chuyện không phải khảo sát đại diện.
Các phần tiếp tục giải thích và phát triển quan niệm.
Việc sắp xếp là điểm xuất phát để bàn đồng cảm.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết xác định chuyện đã khiến tác giả suy ngẫm điều gì: khả năng đồng cảm. Sau đó theo các phần bàn nghệ thuật để thấy chuyện dẫn vào tư tưởng chứ không tồn tại riêng. Giá trị gợi cảm của trải nghiệm khác với giá trị chứng minh bằng khảo sát.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng phạm vi và tính chất quan điểm của văn bản?
Quan niệm được mở rộng ra hoạt động nghệ thuật.
Cần phân biệt biểu đạt nghệ thuật với chứng minh khoa học.
Thể loại được xét từ mục đích và cách tổ chức toàn bài.
Đúng: không thu hẹp vấn đề hoặc đổi loại bằng chứng.
Lời giải
Đáp án D. Cách đọc cần nối các phần chứ không dừng ở một từ “hoạ sĩ”. Đồng thời, nhân hoá giúp diễn tả một cách cảm nhận; việc chấp nhận sức gợi ấy không đòi coi đồ vật có đời sống cảm giác như con người.