Ngôn ngữ và nhạc điệu làm hiện cảm xúc
Hình ảnh thơ được tạo bằng từ ngữ, có thể gợi nhiều giác quan và liên tưởng. Khi gặp một cách kết hợp khác thường, cần xem từ vốn dùng cho điều gì, nay được dùng với hình ảnh nào và gợi cảm giác ra sao.
**Vần** tạo mối nối âm thanh; **nhịp** là sự ngắt, nối trong dòng thơ và toàn bài. Nhạc điệu còn có sự phối thanh, điệp từ, cấu trúc lặp. Không phải cứ gọi tên vần hoặc đếm tiếng là đã giải thích được tác dụng.
Mùa xuân chín gồm các khổ bốn dòng, mỗi dòng bảy tiếng, nhưng không phải bài thất ngôn bát cú Đường luật. Cách gieo vần, ngắt nhịp cần được đọc trong từng khổ và trong mạch cảm xúc.
Cảnh có tiếng động; tiếng hát như có hình
Phân tích BTVN theo Mùa xuân chín trong SGK.
Ở khổ đầu, nắng ửng, mái nhà lấm tấm vàng, áo biếc tạo những điểm màu tươi sáng. Từ “sột soạt” được đưa lên đầu dòng; gió “trêu” tà áo khiến cảnh có tiếng động và vẻ tinh nghịch. Thiên nhiên vì vậy không tĩnh như một bức ảnh.
Đến tiếng ca, từ “vắt vẻo” vốn gợi dáng ở trên cao, không vững, nay làm âm thanh như có vị trí, đường nét giữa lưng chừng núi. Các từ “hổn hển”, “thầm thĩ” tiếp tục gợi biến đổi của tiếng hát và cách người nghe cảm nhận. Không nên sửa những kết hợp ấy thành lời thông thường rồi coi bản thơ dùng từ sai.
Ở khổ đầu, tan–vàng–sang tạo sự hoà âm ở cuối các dòng 1, 2, 4. Dòng thứ tư có dấu chấm sau “thiên lí”, tạo chỗ dừng rõ: Trên giàn thiên lí / Bóng xuân sang. Nhịp 4/3 làm hiện sự chuyển từ vị trí của cảnh tới cảm nhận bóng xuân đang đến.
Củng cố kiến thức
Tác dụng nào phù hợp với cách dùng “vắt vẻo” để nói về tiếng ca?
Vắt vẻo ở đây được đặt bên tiếng ca, không trực tiếp tả tư thế người hát.
Đúng: từ gợi dáng, vị trí được chuyển sang miêu tả âm thanh.
Cách kết hợp còn gợi vị trí, dáng nét, không chỉ độ lớn âm thanh.
Lưng chừng núi và vắt vẻo gắn tiếng ca với không gian cao.
Lời giải
Đáp án B. Vắt vẻo thường gợi một dáng ở trên cao; đặt bên tiếng ca và lưng chừng núi, từ làm âm thanh được cảm nhận như có hình, có vị trí. Đó là sức gợi của cách kết hợp từ trong thơ, không phải dữ kiện xác định người hát đang ngồi ở đâu.
Củng cố kiến thức
Với dòng “Trên giàn thiên lí. Bóng xuân sang.”, cách ngắt nào bám chỗ dừng rõ của câu thơ đã dẫn?
Cách ngắt làm tách và nối các thành phần không phù hợp dấu câu.
Đã nối thiên lí với Bóng qua chỗ dừng rõ.
Đã tách cụm thiên lí và bỏ chỗ dừng sau nó.
Đúng: nhịp 4/3 phù hợp dấu chấm và hai phần ý.
Lời giải
Đáp án D. Bốn tiếng đầu xác định vị trí của cảnh; dấu chấm tạo một chỗ dừng trước ba tiếng gợi bóng xuân sang. Ngắt 4/3 ở đây có căn cứ ở cấu trúc và dấu câu. Các phương án khác tách cụm từ hoặc nối qua chỗ dừng, nên không bám cách tổ chức của dòng đã cho.