Không chỉ nói thơ có nhạc
Âm điệu được tạo từ vần, nhịp, phối thanh, điệp và cách tổ chức lời. Vần nối các âm tương ứng; nhịp là các điểm ngắt, vận động khi đọc; phép lặp có thể vừa nối vừa phát triển nội dung. Phân tích cần chỉ ra vị trí, cách kết hợp và cảm giác được gợi.
Một cách ngắt nhịp cần phù hợp từ, cú pháp, mạch cảm xúc; không chỉ đặt dấu ngắt cho đủ một công thức. Khi đối chiếu từ gần âm, cần kiểm sắc thái trong ngữ cảnh, không cho rằng âm gần thì thay được.
Đọc bài bình thơ bằng cách tách ý người bình khỏi lời thơ được dẫn: nhận định gì, bằng chứng đâu, giải thích thế nào? Học thao tác thống kê, so sánh, lí giải, không coi mọi lời bình là đáp án duy nhất hoặc thay việc đọc bài thơ.
Ví dụ thao tác từ Bản hoà âm ngôn từ
Phân tích do BTVN biên soạn theo bài Chu Văn Sơn trong SGK và “Tiếng thu” của Lưu Trọng Lư:
Chu Văn Sơn chú ý sự lặp một cấu trúc hỏi ở đầu3 phần, số dòng tăng2–3–4, rồi nối tổ chức âm với sự phát triển cảm xúc. Lặp vì thế không chỉ nhắc lại nguyên một điều. Khi đọc, có thể đánh dấu3 phần và kiểm đúng số dòng, sau đó giải thích sự mở rộng tiếng thu từ ngoại cảnh tới rung động con người.
Đó là một thao tác có thể học: khảo sát hình thức → nhận xét quan hệ → giải thích hiệu quả. Không chép nguyên bài phê bình hoặc lấy quan điểm của người bình làm lời nhà thơ. Những tên gọi “tiếng thu”, “tiếng thơ” trong bài bình cần được hiểu theo cách lập luận ở đó, không như2 âm thanh đo riêng bằng thiết bị.
Củng cố kiến thức
Vì sao cần kiểm cấu trúc và số dòng trước nhận xét về sự phát triển?
Dữ kiện hình thức chưa tự thay diễn giải cảm xúc.
Đúng: kiểm chứng rồi lí giải, không nói chung.
Con số hỗ trợ phân tích, không là mục đích cuối.
Phép lặp nghệ thuật khác lỗi lặp vụng.
Lời giải
Đáp án B. Nhận định “lặp và phát triển” dựa cách tổ chức có thể kiểm trong bản thơ. Sau khi xác định đúng các phần, cần giải thích nội dung mở rộng thế nào. Đếm đơn thuần hoặc chỉ khen có nhạc đều chưa hoàn thành phân tích.
Củng cố kiến thức
Khi dùng ý của bài bình thơ để viết, cần làm gì?
Không đổi chủ thể phát ngôn.
Dẫn ý phải trung thực, không đạo văn.
Bài bình là cách đọc có lập luận, vẫn cần kiểm căn cứ.
Đúng: giữ quan hệ nguồn và bằng chứng.
Lời giải
Đáp án D. Ý Chu Văn Sơn là lời người nghiên cứu, không nguyên lời Lưu Trọng Lư. Khi sử dụng cần ghi đúng nguồn và kiểm điều được dẫn trong bản thơ; từ đó có thể học phương pháp và nêu nhận xét riêng có căn cứ.