Ai kể, ai nói, ai đánh giá?
**Người kể chuyện** là chủ thể thực hiện việc kể. Trong văn học viết, đó là vai kể do nhà văn tạo ra, không phải cứ người kể xưng “tôi” thì “tôi” là tác giả ngoài đời.
Người kể **ngôi thứ ba** thường gọi nhân vật bằng tên hoặc từ chỉ ngôi thứ ba, không xưng “tôi” để tham gia các sự việc đang kể. Lời kể có thể thuật sự việc, miêu tả, giới thiệu hoặc bình luận. Muốn biết người kể hiểu đến đâu về sự việc và nội tâm nhân vật, cần xét chính văn bản.
**Lời nhân vật** là lời nói hoặc suy nghĩ của một nhân vật trong tình thế cụ thể. Một lời nói được đưa vào truyện chưa chắc đã là sự thật hay quan điểm mà tác phẩm tán thành. Cần đặt lời ấy bên cạnh hành động, lời kể và kết quả sự việc.
Lời kể về quản ngục khác lời nhân vật như thế nào?
Phân tích BTVN theo Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân.
Ở đầu truyện, người kể không tham gia cuộc gặp mà thuật lời trò chuyện giữa quản ngục và thơ lại, kể cả những băn khoăn riêng của quản ngục. Người kể còn ví tính dịu dàng, lòng biết quý người của ông như một thanh âm trong trẻo giữa chốn đề lao đầy tàn nhẫn. Đây là lời bình của người kể, giúp người đọc nhận ra nét tốt đẹp của nhân vật trước khi Huấn Cao hiểu được ông.
Ngược lại, lời Huấn Cao muốn quản ngục đừng bước vào buồng giam là lời nhân vật trong lúc còn nghi ngờ sự biệt đãi. Lời ấy bộc lộ thái độ xa cách lúc đó, không phải kết luận cuối cùng rằng quản ngục là người xấu. Khi biết sở nguyện xin chữ, Huấn Cao thay đổi cách nhìn.
Phân biệt hai tiếng nói giúp theo dõi sự thay đổi ấy: người đọc có thể biết điều mà một nhân vật chưa biết.
Củng cố kiến thức
Lời ví quản ngục như một thanh âm trong trẻo có tác dụng chính nào trong ví dụ?
Đó là lời bình của người kể, không phải lời tự ca ngợi.
Huấn Cao lúc ấy còn chưa hiểu tấm lòng quản ngục.
Đúng: lời bình làm nổi nét lương thiện giữa môi trường tàn nhẫn.
Bọn lính không phải chủ thể của lời bình này.
Lời giải
Đáp án C. Hình ảnh so sánh đặt nét dịu dàng, biết quý người của quản ngục đối lập với chốn đề lao. Qua đó, người kể hướng người đọc tới sự trân trọng nhân vật. Đây không phải lời nói của Huấn Cao hoặc lời quản ngục tự giới thiệu.
Củng cố kiến thức
Vì sao không thể lấy thái độ xa cách ban đầu của Huấn Cao làm kết luận cuối về quản ngục?
Đúng: cần đọc lời nói trong diễn biến nhận thức của nhân vật.
Lời nhân vật vẫn là căn cứ quan trọng, nhưng cần xét ngữ cảnh.
Cần phân tích từng lời kể, không phủ nhận theo ngôi kể.
Truyện kể sự hiểu lầm trước khi Huấn Cao biết sở nguyện.
Lời giải
Đáp án A. Ban đầu Huấn Cao nghi sự biệt đãi có dụng ý dò la. Sau lời thơ lại, ông biết tấm lòng yêu chữ và quyết định cho chữ. Nếu dừng ở lời nói trước đó, cách đọc sẽ bỏ qua bước chuyển quan trọng của truyện.