Dục Thuý sơn: bản dịch, liên tưởng và hoài niệm

Đối chiếu để hiểu rõ hình ảnh

Dục Thuý sơn của Nguyễn Trãi thuộc Ức Trai thi tập, viết bằng chữ Hán theo thể ngũ ngôn luật thi: tám câu, mỗi câu năm chữ. Khi đọc bản tiếng Việt, cần phân biệt phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ. Phiên âm ghi âm đọc chữ Hán; dịch nghĩa giúp hiểu nội dung; dịch thơ còn lựa chọn ngôn ngữ, nhịp, vần để tạo một bài thơ tiếng Việt. Có thể đọc sáu câu đầu là cảnh núi, hai câu cuối là hoài niệm; cũng có thể chia theo từng cặp câu nếu giải thích được mạch ý. Cách chia phải hỗ trợ đọc, không thay việc phân tích. Liên tưởng từ núi, mặt nước tới hoa sen, đồ trang sức hoặc mái tóc giúp thấy cái nhìn tinh tế, giàu sức sáng tạo. Khi bản dịch có khác biệt về trật tự, màu sắc hoặc quan hệ hình ảnh, đối chiếu với bản dịch nghĩa và chú thích trước khi nhận xét. Không lấy một khác biệt làm lí do phủ định toàn bộ bản dịch; cũng không gán mọi cách diễn đạt tiếng Việt cho nguyên tác.

Ví dụ theo mạch cảnh rồi nhớ người xưa

Phân tích BTVN theo phiên âm, dịch nghĩa và bản Khương Hữu Dụng dịch thơ trong SGK. Ở bản dịch nghĩa, dáng núi như hoa sen nổi trên nước rồi được liên tưởng như cõi tiên rơi xuống trần gian. Bản dịch thơ đổi vị trí hai hình ảnh ấy. Vẫn có cảnh đẹp và liên tưởng, nhưng khi phân tích trình tự cần nói rõ đang theo bản nào, không trình bày trật tự bản thơ như trật tự nguyên tác. Bóng tháp trên mặt nước được liên tưởng tới chiếc trâm ngọc xanh; ánh nước được liên tưởng tới mái tóc biếc. Những vật gần vẻ đẹp con người giúp cảnh hiện lên duyên dáng, khác lối chỉ ca ngợi sự đồ sộ. Bản dịch thơ không giữ đầy đủ các sắc xanh ấy nên bản dịch nghĩa giúp làm rõ chi tiết. Hai câu cuối nhớ Trương Hán Siêu, qua hình ảnh bia khắc văn đã lốm đốm rêu. Cảnh đẹp dẫn tới người và dấu tích văn hoá của nơi ấy. Có thể giải thích sự trân trọng, hoài niệm và suy tư về thời gian từ chi tiết đó; không biến nó thành lời kể một cuộc gặp trực tiếp giữa hai tác giả.

Củng cố kiến thức

Khi phân tích trình tự hoa sen và cõi tiên trong ví dụ, cần chú ý điều gì?

AHai bản có cùng hình ảnh nên chắc chắn cùng thứ tự.BMọi trật tự trong bản dịch thơ đều là trật tự nguyên tác.CNêu rõ bản đang đọc và đối chiếu bản dịch nghĩa vì bản dịch thơ đã đổi vị trí hai hình ảnh.DBỏ cả hai hình ảnh vì có khác biệt bản dịch.

Củng cố kiến thức

Cách hiểu hai câu kết nào có căn cứ trong ví dụ?

ABia có rêu chứng minh tác giả không còn nhớ người xưa.BNhớ Trương Hán Siêu và thấy dấu tích phủ rêu gợi lòng trân trọng, hoài niệm và suy tư về thời gian.CNguyễn Trãi đang trò chuyện trực tiếp với Trương Hán Siêu ở hiện tại bài thơ.DHai câu kết chỉ tả âm thanh chợ cá.