Nghĩa của từ không chỉ là cộng nghĩa các tiếng
Hiểu từ Hán Việt cần đọc câu, xác định nội dung đang nói, xem chú thích và dùng từ điển khi chưa chắc. Nghĩa của yếu tố cấu tạo có thể gợi hướng, nhưng không phải phép cộng máy móc. Một âm đọc có thể ứng với những yếu tố khác nhau, nên các từ cùng tiếng chưa chắc cùng nghĩa.
Trong Bình Ngô đại cáo, những từ về tư tưởng, nền độc lập, văn hoá và con người giúp diễn đạt nội dung khái quát với sắc thái trang trọng. Tác dụng phải gắn mục đích của lời tuyên bố; không kết luận cứ là từ Hán Việt thì lúc nào cũng tốt hơn từ thuần Việt.
Khi vận dụng, cần kiểm cả nghĩa, khả năng kết hợp và đối tượng giao tiếp. Có thể giải thích một từ khó bằng cách diễn đạt quen thuộc, nhưng phải giữ đúng nội dung. Từ xưng hô kính trọng với vua trong văn cảnh cổ không nên được giải nghĩa chỉ bằng cách tách nghĩa mặt chữ.
Ví dụ phân biệt cùng âm đọc
Ví dụ ngôn ngữ tự biên soạn của BTVN: “Lòng nhân ái được thể hiện qua cách giúp đỡ người gặp khó khăn.”
Trong “nhân ái”, yếu tố “nhân” gắn với lòng thương người, “ái” là yêu thương. Đọc câu giúp xác định nghĩa đang được dùng là tình thương và cách ứng xử với người khác. Không chuyển nghĩa từ “nguyên nhân” sang đây chỉ vì cùng âm “nhân”.
Khi đọc từ “văn hiến” ở phần mở đầu bài cáo, cần dùng chú thích để hiểu nền văn hoá lâu đời với những con người có tài, đức và giá trị được tạo dựng. Đặt cạnh lãnh thổ, phong tục, triều đại và hào kiệt, từ giúp khẳng định cơ sở của nền độc lập. Không giải thành việc một người hiến tặng sách.
Trình tự thực hiện là xác định ngữ cảnh → đọc nghĩa phù hợp → đối chiếu sự kết hợp → giải thích tác dụng. Khi chưa đủ căn cứ, tra cứu thay vì đoán theo một nghĩa âm tiết đã quen.
Củng cố kiến thức
Vì sao không thể lấy nghĩa của “nhân” trong “nguyên nhân” để giải thích ngay “nhân ái”?
Đúng: tránh suy nghĩa từ một âm đọc đơn lẻ.
Có thể dùng chú thích, từ điển và ngữ cảnh.
Đồng âm không bảo đảm đồng nghĩa.
Ngữ cảnh rất quan trọng để chọn nghĩa.
Lời giải
Đáp án A. Hai từ có tiếng đọc giống nhau, nhưng điều đó chưa xác định nghĩa yếu tố. Trong câu ví dụ, “nhân ái” nói lòng thương người; “nguyên nhân” nói điều làm nảy sinh một sự việc. Cần giải thích cả từ trong cách sử dụng, không chuyển nghĩa máy móc.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích tác dụng của “văn hiến” trong ví dụ nào phù hợp?
Đó là cách tách tiếng sai nghĩa toàn từ.
Ngữ cảnh không nói mua bán.
Văn hiến là một phương diện được khẳng định.
Đúng: nghĩa và tác dụng được nối với ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Trước hết hiểu đúng “văn hiến” theo chú thích. Sau đó đọc vị trí của từ trong hệ thống các phương diện của Đại Việt. Từ giúp diễn đạt một cơ sở văn hoá của nền độc lập, phù hợp giọng khẳng định trang trọng. Không chỉ trả lời chung rằng từ Hán Việt làm lời văn hay.