Ai đang cảm nhận, ai được cảm nhận?
Chủ thể trữ tình, SGK còn gọi nhân vật trữ tình, là người trực tiếp bộc lộ rung động, tình cảm trong bài thơ. Có thể xưng “tôi”, nhập vai hoặc không xưng rõ; cần căn cứ giọng và cách nhìn. Chủ thể có quan hệ với tác giả nhưng không luôn đồng nhất tác giả ngoài đời.
Nhân vật xuất hiện trong hình ảnh có thể là đối tượng được ngắm, nhớ hoặc tưởng tượng, không phải người đang bộc lộ cảm xúc. Mạch cảm xúc là sự vận động của tình cảm qua hình ảnh, giọng, nhịp; không nhất thiết là chuỗi sự kiện như truyện.
Từ ngữ thơ có thể kết hợp khác thường để gợi nhiều giác quan hoặc liên tưởng. Phân tích cần xét nghĩa thông thường, điều thay đổi khi kết hợp và tác dụng trong bài; không gọi tất cả cách kết hợp lạ là lỗi hoặc tự gán một biện pháp mà chưa có căn cứ.
Ví dụ chuyển động trong Mùa xuân chín
Phân tích do BTVN biên soạn theo bài của Hàn Mặc Tử, bản SGK:
Nhan đề dùng trạng thái của sự vật để gợi mùa xuân tới độ đầy đặn, rực rỡ. Cảnh đầu có sắc sáng, chuyển động gió và lời ca; những cô thôn nữ là hình ảnh được cảm nhận. Người bộc lộ cảm xúc vừa ngắm vẻ đẹp, vừa nghĩ đến thời gian trôi và thay đổi đời người.
Cuối bài, hình tượng khách xa gắn với nỗi nhớ người phụ nữ lao động trong cảnh nắng. Đó là người đang xúc động, còn người được nhớ là đối tượng khơi cảm xúc, không đánh đồng hai vai. Mạch thơ đi từ niềm say mê sức sống tới bâng khuâng, thương nhớ; không chỉ vui một chiều.
Cụm “mùa xuân chín” tạo liên tưởng về độ viên mãn nhưng cũng gần thời điểm phôi pha. Cách hiểu được kiểm bằng cả cảnh đẹp và nỗi nhớ cuối bài, không dùng riêng nhan đề để bảo đảm mùa xuân không bao giờ tàn.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, người phụ nữ được nhớ ở cuối bài có vai trò nào?
Không tự đồng nhất tác giả với hình tượng.
Cần giữ đặc trưng trữ tình, không chuyển thể loại.
Đúng: phân biệt hai vai từ quan hệ cảm nhận.
Nỗi nhớ cuối góp phần làm chuyển mạch.
Lời giải
Đáp án C. Câu hỏi đầu tiên là ai đang nhớ và ai được nhớ. Trong ví dụ, chủ thể cảm nhận được khắc hoạ qua khách xa; người phụ nữ lao động là đối tượng gợi thương nhớ. Sự phân biệt giúp hiểu mạch cảm xúc, không lấy bất cứ người nào xuất hiện làm chủ thể.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào đầy đủ hơn về cảm xúc bài?
Đúng: đọc sự vận động thay vì áp một sắc thái.
Nhan đề không thay việc đọc toàn bài.
Hình ảnh gắn cảm xúc rõ trong mạch thơ.
Không coi sáng tạo thơ là hồ sơ tiểu sử.
Lời giải
Đáp án A. Phần đầu gợi sức sống, lời ca; phần sau gợi sự thay đổi và nhớ thương. Nối các phần sẽ thấy niềm say mê không loại trừ bâng khuâng. Cách khái quát phải giữ được biến chuyển, không đóng bài vào một cảm xúc vì tên mùa.