Tích trò làm điểm tựa cho sân khấu
Chèo là loại hình kịch hát dân gian, gắn với đời sống đồng bằng Bắc Bộ và không gian hội làng. Nghệ thuật chèo phối hợp nói, hát, múa, đạo cụ và nhạc khí trên cơ sở tích trò. Tích trò là câu chuyện làm điểm tựa cho hoạt động biểu diễn, có thể được bổ sung, biến đổi trong quá trình lưu truyền; một tích có nhiều dị bản không nhất thiết là do chép sai.
Tuồng là loại hình kịch hát cổ truyền, phối hợp văn học, ca nhạc và vũ đạo. Cần phân biệt tuồng cung đình với tuồng dân gian: tích tuồng dân gian thường giàu tiếng cười, châm biếm thói tật và sinh hoạt xã hội. Không lấy đặc điểm một bộ phận để áp cho toàn bộ tuồng.
Đọc văn bản bằng cách xác định tích, vị trí đoạn; phân biệt tên nhân vật, lời nói/hát, lời đế và chỉ dẫn; theo hành động, quan hệ, sự thay đổi tình thế. Kịch bản chưa cho biết đầy đủ cách một diễn viên hát, múa, biểu cảm. Muốn nhận xét bản diễn cần xem nguồn cụ thể và phân biệt quan sát thực với điều chỉ hình dung từ trang sách.
Ví dụ ba thành phần trong Xúy Vân giả dại
Phân tích BTVN theo bản “Xúy Vân giả dại” trong SGK, trích chèo Kim Nham.
Tên Xúy Vân xác định người thực hiện lời và hành động; các dấu về nói lệch, hát quá giang, hát điệu con gà rừng… cho biết hình thức lời được tổ chức; chỉ dẫn múa các động tác lao động, tiếng trống và việc chuyển làn điệu giúp hình dung điểm nối với diễn xuất. Lời đế tạo sự đáp lại trong quy ước sân khấu, không tự là một nhân vật mới trong cốt truyện.
Như vậy, chỉ tóm tắt lời thành “Xúy Vân đang buồn” sẽ bỏ nhiều cách biểu hiện. Có thể phân tích tác dụng các động tác, làn điệu được chỉ dẫn, nhưng không gán một tốc độ hay nét mặt chính xác cho mọi diễn viên. Khi xem thêm, cần ghi rõ vở, đơn vị hoặc nghệ sĩ, bản dựng và vị trí đoạn nếu nguồn cung cấp; không mặc nhiên coi một bản diễn là bản duy nhất.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phân biệt đúng kịch bản với bản diễn?
Đúng: giữ nguồn và giới hạn của nhận xét.
Kịch bản là điểm tựa, biểu diễn còn có sáng tạo.
Tích giúp hiểu lời trong tình thế.
Lưu truyền và biểu diễn có thể tạo dị bản.
Lời giải
Đáp án A. Phải xác định dữ kiện đến từ đâu. Trang sách có lời, dấu làn điệu và chỉ dẫn; bản diễn còn thể hiện giọng, nhịp, động tác cụ thể. Không thể mô tả một nghệ sĩ từ dữ kiện chưa xem, cũng không xem một lựa chọn biểu diễn là quy tắc bắt buộc cho mọi bản.
Củng cố kiến thức
Khi đọc “Huyện đường” của tuồng dân gian, nhận diện nào phù hợp?
Hai bộ phận không đồng nhất.
Tuồng dân gian có nhiều yếu tố hài, châm biếm.
Đúng: nhận đúng bộ phận và cách đọc.
Lời, tình thế và chỉ dẫn là căn cứ phân tích.
Lời giải
Đáp án C. SGK đặt bản trích trong tuồng dân gian, nơi tiếng cười xã hội có vai trò rõ. Cần kiểm điều ấy bằng hành động và lời nhân vật. Việc gọi đúng loại giúp tránh dùng một mô tả tuồng cung đình để phủ nhận đặc điểm thực có trong đoạn.