Nhân vật tự biểu hiện qua lời và động tác
Xúy Vân giả dại để tìm cách rời Kim Nham, theo lời hứa hẹn của Trần Phương. Cần đặt tình thế trực tiếp ấy trong nỗi cô đơn và khát vọng hạnh phúc được bộc lộ; không thay việc đọc bằng một lời kết tội hoặc tán thành mọi hành động.
Lời xưng danh là quy ước giới thiệu nhân vật trước khán giả. Nhân vật có thể tự nói cả điều không thường công khai trong đời sống; lời đế tạo sự đáp lại theo quy ước biểu diễn. Không coi cách xưng danh là bản khai ngoài đời để phán vô lí rồi bỏ qua chức năng sân khấu.
Lời hát có hình ảnh đời sống, điệp, vần và làn điệu; chỉ dẫn động tác phối hợp với lời. Phân tích theo hình ảnh → quan hệ với tình thế → nỗi niềm và cách biểu hiện. Ngôn ngữ đảo ngược trong hát ngược thuộc tình huống giả dại trên sân khấu, không là dữ kiện để chẩn đoán một người thật.
Ví dụ ước muốn sum họp và sự dồn nén
Phân tích BTVN theo bản SGK, không mô tả một nghệ sĩ cụ thể.
Trong đoạn điệu con gà rừng, hình ảnh gặt lúa và mang cơm gợi cảnh vợ chồng cùng lao động, bên nhau. Đó là một ước muốn gần gũi, đối lập cảnh sống xa chồng và buồn chán. Điệp, tiếng đệm và lời than xen vào làm cảnh mong ước không chỉ mang niềm vui mà còn có sự dồn nén trước thực tại. Nhận xét cần giữ cả hai mặt, không lấy một hình ảnh đẹp để kết luận nhân vật đang hạnh phúc trọn vẹn.
Cuối lớp chèo, hát ngược đặt sự vật vào những quan hệ trái thông thường. Trong tình thế đang giả dại, cách nói ấy tạo biểu hiện bất thường có tính sân khấu. Tuy vậy, bên dưới lời giả vẫn có những nỗi niềm thật đã được lời hát khác làm rõ.
Có thể cảm thông với khát vọng hạnh phúc và vẫn trao đổi về lựa chọn của nhân vật. Phân tích nên gọi rõ hành vi đang bàn, dùng chi tiết và hoàn cảnh; không coi đồng cảm là bắt buộc phải tán thành mọi việc hoặc dùng kết cục tóm tắt để xoá toàn bộ nỗi niềm.
Củng cố kiến thức
Hình ảnh gặt lúa, mang cơm được đặt trong tình thế Xúy Vân có ý nghĩa nào rõ hơn?
Hình ảnh nằm trong lời nhân vật bộc lộ mong ước.
Đúng: nối hình ảnh với tình thế và giọng.
Cảnh được mong không tự là cảnh đang có.
Cần đọc chức năng biểu cảm trong toàn đoạn.
Lời giải
Đáp án B. Trước hết gọi cảnh được gợi: hai người chia công việc, bên nhau. Sau đó đặt cạnh cảnh xa chồng và lời dồn nén. Sự đối chiếu cho thấy ước muốn hạnh phúc giản dị và khoảng cách với hiện tại, không chỉ một bức tranh lao động vui vẻ.
Củng cố kiến thức
Cách đánh giá nào tránh giản lược nhân vật?
Đúng: tách hiểu tình thế, đồng cảm và đánh giá hành vi.
Hai việc không đồng nhất.
Nhan đề, tình huống sân khấu không là hồ sơ y tế.
Nỗi niềm là căn cứ quan trọng của cách hiểu.
Lời giải
Đáp án A. Đọc văn học cần hiểu cả tình thế và biểu hiện, không chỉ một nhãn. Đồng cảm giúp nhìn rõ khát vọng, nhưng đánh giá vẫn có thể phân biệt điều đáng trân trọng với lựa chọn cần trao đổi. Không chuyển quy ước giả dại thành chẩn đoán về người thật.