Cảnh không chỉ là phông nền
Bảo kính cảnh giới, bài 43, thuộc Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, là thơ Nôm Đường luật có những câu sáu tiếng xen câu bảy tiếng. Lục ngôn nghĩa là sáu tiếng. Cần đọc vị trí, nhịp và nội dung được nhấn mạnh, không coi câu sáu tiếng là lỗi hoặc tự sửa thành bảy tiếng.
Có thể đọc sáu câu đầu như bức tranh thiên nhiên và cuộc sống, hai câu cuối như ước nguyện. Trong bức tranh ấy, màu sắc, hương, âm thanh và vận động cùng góp phần thể hiện cảm nhận của nhân vật trữ tình. Khi phân tích một động từ, cần nói nó gợi sự vật ở trạng thái nào, làm cảnh khác một hình ảnh tĩnh ra sao.
Ước nguyện cuối bài không tách rời tiếng người ở chợ cá và tiếng ve giữa cảnh ngày hè. Đọc cảnh và tình trong quan hệ với nhau sẽ thấy sự thưởng thức thiên nhiên đi cùng niềm quan tâm tới đời sống con người. Không biến trạng thái thư nhàn thành kết luận rằng nhà thơ thờ ơ với dân.
Ví dụ nối động từ với sức sống, cảnh với lòng dân
Phân tích BTVN theo bản trong SGK, dẫn Nguyễn Trãi toàn tập, Viện Sử học, 1976.
Ở hình ảnh cây hoè, từ “đùn đùn” gợi lớp lá như liên tiếp dâng lên, làm vòm xanh có sức vận động. Ở hoa lựu, từ “phun” làm sắc đỏ hiện ra mạnh, nổi bật; không chỉ ghi rằng hoa có màu đỏ. Hương sen mở thêm một cảm giác, khiến việc thưởng thức cảnh không giới hạn ở nhìn.
Âm thanh chợ cá gợi hoạt động mua bán, sinh hoạt của con người; tiếng ve làm chiều hè rộn lên. Cảnh vừa có thiên nhiên vừa có đời sống đang tiếp diễn. Hai câu cuối hướng tới mong ước dân khắp nơi đủ đầy: tấm lòng không dừng ở sự dễ chịu của riêng người ngắm cảnh.
Câu đầu và câu cuối có sáu tiếng, tạo những điểm nhấn ở trạng thái mở đầu và ước nguyện kết thúc. Cần đọc cùng nhịp thực tế và ý câu, không coi số tiếng tự nó đã giải thích hết giá trị nghệ thuật.
Củng cố kiến thức
Cách phân tích từ chỉ vận động ở cảnh cây hoè, hoa lựu nào cụ thể hơn?
Gọi tên loại từ chưa giải thích tác dụng.
Ngôn ngữ thơ có khả năng gợi hình, không phải phép đo.
Sự vận động là nét quan trọng của cách tả.
Đúng: nối từ ngữ với trạng thái và hiệu quả cảm nhận.
Lời giải
Đáp án D. Nhận diện từ ngữ là bước đầu. Tiếp đó phải giải thích hình ảnh được gợi ra: xanh không bất động, đỏ không chỉ là tên màu. Cách diễn đạt làm thiên nhiên đầy sức sinh sôi. Đây là phân tích từ ngữ trong bức tranh, không chỉ liệt kê biện pháp.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp quan hệ giữa bức tranh cuộc sống và hai câu kết?
Đúng: nối cảnh sống với ước nguyện, không tách hai phần.
Câu kết cho thấy sự quan tâm tới đời sống dân.
Chợ cá gợi hoạt động sinh hoạt con người.
Câu kết hướng tới ước nguyện.
Lời giải
Đáp án A. Sáu câu đầu có thiên nhiên và những âm thanh đời sống. Hai câu cuối chuyển từ cảnh cảm nhận được sang điều mong muốn cho dân. Quan hệ ấy cho thấy tình yêu thiên nhiên đi cùng lòng thương dân, không phải hai nội dung rời hoặc trái ngược.