Làm nóng khí dưới pít-tông
Khi làm nóng khí trong một xi lanh có pít-tông chuyển động dễ dàng, khí nở ra và đẩy pít-tông lên. Nếu tải đặt trên pít-tông không đổi, áp suất của khí gần như được giữ nguyên. Ta có thể khảo sát riêng mối liên hệ giữa thể tích và nhiệt độ trong quá trình này.
Thể tích tỉ lệ với nhiệt độ tuyệt đối
Thí nghiệm với một lượng khí xác định cho thấy: khi áp suất được giữ không đổi, thể tích tăng theo nhiệt độ tuyệt đối. Đó là nội dung của định luật Charles:
$$\frac VT=\text{hằng số}.$$
Với hai trạng thái của cùng lượng khí:
$$\frac{V_1}{T_1}=\frac{V_2}{T_2}.$$
Nhiệt độ trong công thức phải tính bằng kelvin. Trên hệ trục $V$–$T$, đường biểu diễn là đường thẳng qua gốc nếu kéo dài theo mô hình. Nếu trục nhiệt độ dùng độ Celsius, đường thẳng không đi qua gốc $0^\circ$C; vì vậy không được dùng tỉ số hai nhiệt độ Celsius.
Khi khảo sát bằng thí nghiệm, cần giữ lượng khí kín và tải trên pít-tông không đổi, thay đổi nhiệt độ từ từ, chờ khí đạt cân bằng rồi mới đọc thể tích. Việc kéo dài đồ thị đến $0$ K chỉ là ngoại suy của mô hình; khí thực có thể hoá lỏng trước khi đạt vùng đó.
Định luật là mô hình gần đúng đối với khí thực
Khí lí tưởng tuân theo đúng các định luật Boyle và Charles. Khí thực ở điều kiện thông thường thường cho kết quả gần với mô hình nên vẫn có thể dùng các định luật này khi bài toán không đòi hỏi độ chính xác cao. Ở áp suất rất cao hoặc nhiệt độ rất thấp, thể tích phân tử và lực tương tác không còn có thể bỏ qua; khi đó kết quả đo có thể lệch rõ khỏi mô hình khí lí tưởng.
Tính thể tích sau khi làm nóng đẳng áp
Một lượng khí có thể tích $2$ L ở $27^\circ$C được làm nóng đẳng áp đến $177^\circ$C. Trước hết đổi nhiệt độ sang kelvin:
$$T_1=27+273=300\ \mathrm K,\qquad T_2=177+273=450\ \mathrm K.$$
Áp dụng định luật Charles:
$$V_2=V_1\frac{T_2}{T_1}=2\times\frac{450}{300}=3\ \mathrm L.$$
Nhiệt độ tuyệt đối tăng $1{,}5$ lần nên thể tích cũng tăng $1{,}5$ lần. Không dùng tỉ số $177/27$ vì thang Celsius không có mốc không tuyệt đối.
Áp dụng
Khí đẳng áp từ 300 K lên 360 K, thể tích ban đầu 5 L. Thể tích sau là
Làm nóng đẳng áp phải làm thể tích tăng.
Đúng: nhiệt độ tăng 20%, thể tích cũng tăng 20%.
Cần dùng tỉ số nhiệt độ.
Nhiệt độ chưa tăng gấp đôi.
Lời giải
$V_2=5\times360/300=6$ L.
Áp dụng
Cùng một lượng khí ở áp suất không đổi tăng từ $20^\circ$C lên $40^\circ$C. Theo quy ước $T=t+273$, thể tích có tăng gấp đôi không?
Đẳng áp không có nghĩa đẳng tích; $V$ tỉ lệ $T$.
Mức tăng thể tích phụ thuộc nhiệt độ tuyệt đối ban đầu.
Đúng. Tỉ số thể tích dùng nhiệt độ kelvin.
Không dùng tỉ số nhiệt độ theo độ C trong định luật Charles.
Lời giải
$T_1=20+273=293$ K, $T_2=40+273=313$ K. Đẳng áp, $V_2/V_1=T_2/T_1=313/293\approx1{,}068$, chỉ tăng khoảng $6{,}8\%$. Chọn C.
Những điều cần nhớ
Với một lượng khí xác định ở áp suất không đổi, $V/T$ không đổi. Nhiệt độ phải tính bằng kelvin; gấp đôi nhiệt độ Celsius không có nghĩa nhiệt độ tuyệt đối tăng gấp đôi.
Đang học