Việt Nam dưới ách Pháp – Nhật và chuyển hướng chiến lược 1939–1941

Chiến tranh thế giới thứ hai làm tình hình Việt Nam thay đổi sâu sắc. Tháng 6-1940, Chính phủ Pháp đầu hàng phát xít Đức. Tháng 9-1940, quân phiệt Nhật tiến đánh Việt Nam ở Lạng Sơn rồi từng bước xâm chiếm Đông Dương. Pháp kháng cự yếu ớt, sau đó đầu hàng, câu kết với Nhật bóc lột nhân dân. Về chính trị, Pháp và Nhật phát xít hoá bộ máy cai trị, đàn áp cách mạng, thủ tiêu những quyền lợi nhân dân đã giành được trong 1936–1939. Về kinh tế, Pháp thực hiện “Kinh tế chỉ huy”, tăng thuế; Nhật cưỡng bức thu mua lương thực giá rẻ, bắt nhổ lúa trồng đay. Sự thống trị, bóc lột tàn ác gây nạn đói nghiêm trọng ở Bắc Kì, Bắc Trung Kì cuối 1944–đầu 1945. Mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc với đế quốc và tay sai trở nên gay gắt. Nhiệm vụ giải phóng dân tộc vì thế càng cấp bách. Không hiểu sự hiện diện của Nhật là chấm dứt ách thuộc địa hoặc đem lại độc lập.

Trong tình hình đó, khởi nghĩa Bắc Sơn ở Lạng Sơn tháng 9-1940, khởi nghĩa Nam Kì tháng 11-1940 và binh biến Đô Lương ở Nghệ An tháng 1-1941 diễn ra. Những cuộc nổi dậy cho thấy tinh thần đấu tranh của nhân dân, nhưng chưa phải Tổng khởi nghĩa trên cả nước. Trong khởi nghĩa Bắc Sơn, đội du kích được thành lập, tạo cơ sở phát triển lực lượng vũ trang cách mạng sau này. Khởi nghĩa Nam Kì gắn với sự xuất hiện lần đầu lá cờ đỏ sao vàng. Khi học, cần phân biệt **tên cuộc nổi dậy, thời gian và đóng góp**, không gộp tất cả thành một thắng lợi giành chính quyền năm 1945.

Tháng 11-1939, Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương tại Bà Điểm do Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ chủ trì xác định nhiệm vụ cách mạng lúc này là giải phóng dân tộc, đánh đổ đế quốc Pháp và tay sai để giành độc lập. Tháng 5-1941, Hội nghị Trung ương lần thứ tám tại Pác Bó, Cao Bằng, do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp chủ trì, hoàn chỉnh chuyển hướng chiến lược. **Giải phóng dân tộc được đặt lên hàng đầu**; quyền lợi bộ phận phải phục tùng quyền lợi dân tộc trong tình thế sống còn. Hội nghị chủ trương giải quyết vấn đề dân tộc trong phạm vi từng nước Đông Dương; chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trung tâm; đi từ khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi nghĩa và dự báo thời cơ giành chính quyền. Đây là sự lựa chọn nhiệm vụ cấp bách và cách chuẩn bị phù hợp, không phải từ bỏ việc chăm lo nhân dân.

Đọc tư liệu 1 trang 35 SGK, trích từ Văn kiện Đảng toàn tập. Xác định nội dung nói về nhiệm vụ cấp bách là giải phóng dân tộc, rồi nối với hoàn cảnh Pháp–Nhật thống trị. Có thể giải thích bằng lời riêng: nếu dân tộc chưa có độc lập thì quyền lợi của các bộ phận cũng không được bảo đảm. Lập hai hàng so sánh: 1936–1939 tập trung nhiệm vụ trước mắt dân sinh, dân chủ, hoà bình; 1939–1941 chuyển sang đặt giải phóng dân tộc lên hàng đầu và chuẩn bị khởi nghĩa. Dùng thay đổi hoàn cảnh để giải thích sự điều chỉnh. Hình 8.1 là ảnh di tích Lán Khuổi Nậm ngày nay, không phải ảnh cuộc họp năm 1941.