Nước Nga Xô viết từ năm 1918 đến năm 1922

Sau Cách mạng tháng Mười, nước Nga Xô viết phải vừa xây dựng chính quyền mới, vừa chống lực lượng phản cách mạng trong nước và sự can thiệp quân sự từ bên ngoài. Cuộc đấu tranh trong những năm 1918–1920 vì thế gắn hai nhiệm vụ: chống **thù trong** và **giặc ngoài**. Từ năm 1919, Chính sách cộng sản thời chiến giúp tập trung nguồn lực cho cuộc chiến. Nhà nước kiểm soát những ngành công nghiệp quan trọng, trưng thu lương thực thừa và thực hiện chế độ lao động bắt buộc. Chính sách này cần được hiểu trong hoàn cảnh chiến tranh; không phải mọi biện pháp đều được giữ nguyên khi chuyển sang khôi phục kinh tế. Cuối năm 1920, Hồng quân đánh bại thù trong, giặc ngoài, bảo vệ chính quyền cách mạng. Nhà nước Xô viết thực hiện các quyền tự do dân chủ và quyền tự quyết của các dân tộc. Đất nước vẫn phải khắc phục tổn thất chiến tranh và khó khăn kinh tế.

Mở hình 1.2 ở trang 8 SGK. Trước hết đọc tên hình và khoảng thời gian; sau đó đọc từng kí hiệu trong chú giải. Mảng màu thể hiện vùng cách mạng kiểm soát, còn hai loại mũi tên thể hiện hướng tấn công của quân Xô viết và quân can thiệp. Lần theo một mũi tên của quân can thiệp để xác định hướng tiến công, rồi tìm một hướng phản công của quân Xô viết. Kết hợp mũi tên với năm ghi bên cạnh để nhận ra diễn biến; không dùng màu vùng kiểm soát làm ranh giới hành chính hiện nay. Lược đồ lịch sử này phản ánh cuộc đấu tranh 1918–1920.

Khi chuyển sang khôi phục kinh tế, tháng 3-1921 Đảng Bôn-sê-vích thực hiện **Chính sách kinh tế mới**, gọi tắt là NEP, do Lê-nin đề xướng. Điểm thay đổi dễ thấy nhất là bỏ trưng thu lương thực thừa, thay bằng thuế lương thực. Sau khi nộp đủ thuế, nông dân được sử dụng phần lương thực còn lại. NEP cho phép tự do buôn bán, tư nhân mở xí nghiệp nhỏ và khuyến khích vốn đầu tư nước ngoài. Nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Những thay đổi này tạo điều kiện khôi phục sản xuất, trao đổi hàng hoá và cải thiện đời sống. **Ví dụ:** với cơ chế thuế lương thực, một hộ nông dân có thể bán phần lương thực còn lại sau khi hoàn thành nghĩa vụ thuế. Điểm cần nhận ra là quyền sử dụng phần còn lại, không phải mọi hoạt động kinh tế đều được tư nhân hoá. Hình trong bài nối thay đổi chính sách với tác dụng đối với sản xuất và đời sống.

Tháng 12-1922, Liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Xô viết, gọi tắt là **Liên Xô**, ra đời. Bốn nước cộng hoà tham gia ban đầu là Nga, U-crai-na, Bê-lô-rút-xi-a và Ngoại Cáp-ca-dơ. Đây là mốc về tổ chức nhà nước; cần phân biệt với mốc bắt đầu NEP trước đó. Để hệ thống hoá giai đoạn này, lập ba dòng thời gian: bảo vệ chính quyền 1918–1920, thực hiện NEP tháng 3-1921, thành lập Liên Xô tháng 12-1922. Với mỗi dòng, ghi một nhiệm vụ hoặc kết quả tương ứng.