Miền Bắc khôi phục và xây dựng kinh tế, văn hoá 1954–1960

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, miền Bắc được giải phóng nhưng hậu quả chiến tranh còn nặng nề. Đảng và Chính phủ tập trung hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh; sau đó cải tạo quan hệ sản xuất và phát triển kinh tế, văn hoá. Miền Bắc bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội, đồng thời làm hậu phương cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam. Vì vậy, các thành tựu không chỉ có ý nghĩa với đời sống miền Bắc mà còn tạo cơ sở cho nhiệm vụ chung của cả nước. Tình trạng đất nước tạm thời bị chia cắt sau năm 1954 phải được đặt trong mục tiêu đấu tranh thống nhất. Ranh giới quân sự tạm thời ở vĩ tuyến 17 không phải biên giới chia Việt Nam thành hai quốc gia.

Qua năm đợt cải cách từ cuối năm 1953 đến năm 1956, hơn 81 vạn héc-ta ruộng đất được tịch thu, trưng thu, trưng mua và chia cho khoảng 2,2 triệu hộ nông dân, dân nghèo ở nông thôn miền Bắc. Kết quả thực hiện khẩu hiệu **“người cày có ruộng”**, làm thay đổi bộ mặt nông thôn, giải phóng giai cấp nông dân khỏi quan hệ ruộng đất phong kiến. SGK cũng nêu cải cách ruộng đất phạm sai lầm, trong đó có đánh giá chưa đúng một số địa chủ kháng chiến, người có công với cách mạng. **Đảng và Chính phủ có chủ trương, biện pháp sửa sai, khắc phục hậu quả.** Khi giới thiệu phải giữ cả kết quả, sai lầm và việc sửa sai như sách trình bày. Hình 16.2 trang 80 SGK là ảnh nông dân được chia ruộng năm 1955. Ảnh minh hoạ một kết quả cụ thể; muốn nhận xét toàn bộ quá trình phải kết hợp thông tin trong bài, không suy từ một ảnh rằng không có hạn chế, sai lầm.

Miền Bắc khôi phục sản xuất, hàn gắn hậu quả chiến tranh. Đến cuối năm 1957, sản lượng nông nghiệp vượt mức trước Chiến tranh thế giới thứ hai, cơ bản giải quyết nạn đói. Công nghiệp khôi phục, mở rộng các nhà máy cũ và xây nhà máy mới, như Cơ khí Hà Nội, Diêm Thống Nhất, Thuốc lá Thăng Long. Mậu dịch quốc doanh, hợp tác xã mua bán phát triển; đến cuối năm 1957, miền Bắc có quan hệ buôn bán với 27 nước. Đường sắt, đường ô tô, cảng biển được khôi phục, phát triển; hàng không dân dụng quốc tế được khai thông. Thành tựu nhiều ngành cho thấy phục hồi không chỉ là tăng một loại sản phẩm mà còn nối lại hệ thống sản xuất, lưu thông và đời sống.

Trong những năm 1958–1960, miền Bắc cải tạo quan hệ sản xuất theo hướng xã hội chủ nghĩa, trọng tâm là phát triển kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể. Nói đơn giản, Nhà nước và tập thể tăng vai trò tổ chức, quản lí hoạt động kinh tế. Đến cuối năm 1960 có 40 000 hợp tác xã nông nghiệp; các cơ sở công nghiệp trung ương, địa phương phát triển, người buôn bán nhỏ tham gia hình thức hợp tác. Hình 16.3 trang 81 SGK về Hồ Chí Minh thăm công trường than Đèo Nai năm 1959 là dẫn chứng về quan tâm phát triển sản xuất. Văn hoá, giáo dục, y tế tiến bộ. Cuối năm 1960, miền Bắc căn bản xoá mù chữ **ở miền xuôi cho người dưới 50 tuổi**; cơ sở y tế tăng hơn 11 lần so với năm 1955. Cần giữ rõ điều kiện miền xuôi và độ tuổi, không mở rộng kết luận thành mọi người ở mọi vùng đều biết chữ.

Có thể lập bảng theo hai giai đoạn: 1954–1957 hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế; 1958–1960 cải tạo quan hệ sản xuất, bước đầu phát triển kinh tế, văn hoá. Mỗi hàng chọn dẫn chứng và tác dụng: chia ruộng giúp nông dân; khôi phục nhà máy, đường sá phục hồi đời sống; hợp tác xã thể hiện tổ chức sản xuất tập thể; xoá mù chữ mở rộng khả năng học tập. Giữ riêng phần sai lầm và sửa sai khi giới thiệu cải cách ruộng đất. Từ thành tựu miền Bắc, nối sang vai trò hậu phương bằng việc đào tạo, đưa cán bộ và lực lượng vào miền Nam. Không suy luận rằng có một thành tựu kinh tế thì cuộc đấu tranh thống nhất tự động hoàn tất.