Liên Xô: khủng hoảng, cải tổ và tan rã

Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ. Những khó khăn ấy kéo dài, tác động đến đời sống nhân dân và niềm tin xã hội. Đến đầu những năm 80, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị, kinh tế và xã hội. Khủng hoảng không chỉ thể hiện ở một chỉ tiêu sản xuất. Về kinh tế, hàng hoá thiết yếu thiếu hụt; về xã hội, đời sống suy giảm và bất bình gia tăng; về chính trị, hệ thống lãnh đạo và quản lí gặp khó khăn. Từ năm 1989, nhiều cuộc biểu tình, bãi công diễn ra, cùng với sự kích động của các thế lực thù địch trong và ngoài nước. Cần phân biệt **biểu hiện** với **nguyên nhân**: thiếu hàng hoá là điều cho thấy khủng hoảng, còn những sai lầm trong đường lối và cách thực hiện cải tổ góp phần giải thích vì sao khủng hoảng sâu sắc thêm.

Tháng 3-1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô; công cuộc **cải tổ** được tiến hành nhằm khắc phục khủng hoảng. Mục đích đặt ra và kết quả thực tế phải được xem xét riêng: muốn khắc phục khó khăn không có nghĩa cách thực hiện đã đạt hiệu quả. Theo SGK và hướng dẫn tương ứng, cải tổ mắc nhiều sai lầm. Cải tổ kinh tế thiếu đồng bộ, hiệu quả; cải tổ chính trị với khẩu hiệu “dân chủ hoá”, “công khai hoá” xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng và hệ thống chính quyền tổng thống. Sự buông lỏng quản lí văn hoá làm gia tăng tư tưởng chống chủ nghĩa xã hội. Những sai lầm này, cùng khủng hoảng kéo dài và sự chống phá của các thế lực thù địch, làm tình hình ngày càng trầm trọng. Khi giải thích, cần gắn các yếu tố với diễn biến cụ thể, không giản lược thành chỉ vì một cá nhân từ chức vào ngày cuối cùng.

Tháng 3-1990, Đại hội đại biểu nhân dân Liên Xô lần thứ ba bầu Goóc-ba-chốp làm Tổng thống. Ngày 19-8-1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước tiến hành đảo chính nhằm lật đổ ông, nhưng không thành công. Sau đó, mâu thuẫn chính trị gia tăng. Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyền Liên bang tê liệt; các nước cộng hoà tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang. Ngày **25-12-1991**, Goóc-ba-chốp từ chức Tổng thống, đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết theo mốc SGK. Chuỗi này cho thấy sự tan rã là một quá trình, không phải mọi biến đổi chỉ diễn ra trong một ngày. Cũng không gộp nó với Man-ta tháng 12-1989: Man-ta gắn chấm dứt Chiến tranh lạnh, còn các mốc năm 1991 gắn biến đổi chính trị và tan rã Liên bang.

Một đoạn giải thích có thể nối ba bước: khủng hoảng kéo dài đặt ra yêu cầu cải tổ; cải tổ mắc sai lầm nên không khắc phục được khó khăn; khủng hoảng thêm sâu sắc, cùng sự chống phá, dẫn tới đổ vỡ chính trị và tan rã. Ngày 25-12 là dẫn chứng về kết quả của quá trình, không đủ thay cho toàn bộ nguyên nhân. Ngược lại, chỉ nêu “kinh tế khó khăn” mà không nói tới cách cải tổ và diễn biến chính trị cũng chưa giải thích đầy đủ. Sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô không xoá những thành tựu mà nhân dân Liên Xô từng đạt được. Cần xem xét đúng thời kì, lĩnh vực và chứng cứ, không lấy kết quả cuối cùng để phủ định toàn bộ lịch sử trước đó.