Đông Âu từ xây dựng chế độ mới đến khủng hoảng

Từ năm 1944 đến năm 1946, dưới sự lãnh đạo của những người cộng sản và với sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô, nhân dân các nước Đông Âu thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân. Riêng Cộng hoà Dân chủ Đức ra đời năm 1949. Sau đó, các nước tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội. Lược đồ hình 10.6 trang 47 giúp xác định tên nước, vị trí và mốc thành lập. Trước hết đọc chú giải: màu chỉ các nước dân chủ nhân dân, chữ chỉ tên nước, năm trong ngoặc là năm thành lập, kí hiệu riêng chỉ thủ đô. Sau đó chọn một nước để nối vị trí với mốc. Tên Tiệp Khắc, Nam Tư, Cộng hoà Dân chủ Đức trên lược đồ thuộc bối cảnh lịch sử. Không thay bằng danh sách quốc gia hiện nay rồi coi đó là cùng một bản đồ. “Đông Âu” trong bài là phạm vi lịch sử các nước được học, không chỉ thao tác chia châu Âu thành hai nửa bằng kinh tuyến.

Các nước thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá xí nghiệp lớn của tư bản và công nghiệp hoá. Hợp tác trong SEV hỗ trợ việc xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Đến đầu những năm 70, nhiều nước từ nông nghiệp lạc hậu đã trở thành nước công nghiệp hoặc công–nông nghiệp. Đời sống vật chất, tinh thần được cải thiện; công nhân, nông dân và trí thức trở thành những người làm chủ đất nước. Giáo dục bắt buộc và miễn phí giúp xoá nạn mù chữ. Đó là những thành tựu xã hội và văn hoá cần đặt cạnh biến đổi kinh tế. Một số dẫn chứng trong SGK có gốc so sánh khác nhau: thu nhập quốc dân của Cộng hoà Dân chủ Đức tăng 4 lần từ 1949 đến 1970; sản phẩm công nghiệp Bun-ga-ri tăng 55 lần từ 1939 đến 1975. Không so hai số lần ấy rồi kết luận nước nào giàu hơn, vì khác chỉ tiêu và thời đoạn.

Từ giữa những năm 70, kinh tế Đông Âu bắt đầu suy giảm. Các cải cách không cải thiện được tình hình; từ năm 1988 các nước lâm vào khủng hoảng, thu nhập quốc dân giảm sút, nợ nước ngoài gia tăng. SEV giải thể năm 1991. Tư liệu 2 trang 48 cung cấp các số về **tốc độ tăng trưởng thu nhập quốc dân**: | Thời gian | Tăng trưởng thu nhập quốc dân | | --- | --- | | 1981–1985 | 3,3% | | 1988 | 2,6% | | 1989 | 0,5% | Tốc độ trong các mốc nêu trên giảm dần. Mức 0,5% vẫn dương, nên không tự đọc thành “thu nhập giảm 0,5%”. Tư liệu còn nêu nợ nước ngoài 128,6 tỉ USD năm 1987: đây là một chỉ tiêu khác, không đưa vào cùng cột phần trăm. Khó khăn kinh tế khiến đời sống nhân dân suy giảm, bất bình và bãi công, biểu tình gia tăng. Hình 10.7 trang 48 là cuộc bãi công của công nhân Ba Lan tháng 8-1980; cần giữ đúng địa điểm và thời gian, không gọi đó là ảnh sự kiện thành lập nhà nước 1945.

Đầu những năm 80, sự yếu kém của bộ máy nhà nước bộc lộ rõ. Khủng hoảng kinh tế làm đời sống khó khăn, niềm tin xã hội suy giảm; các lực lượng đối lập chống chủ nghĩa xã hội gia tăng hoạt động. Trong văn hoá, nhiều ấn phẩm chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền đa nguyên xuất hiện. Theo SGK/SGV, cải cách thiếu hiệu quả và sai lầm trong xử lí khủng hoảng, sự thoả hiệp của lãnh đạo, chính sách không can thiệp của Liên Xô tạo điều kiện cho các lực lượng chống chủ nghĩa xã hội giành quyền. Từ năm 1989, lãnh đạo các nước chấp nhận đa nguyên chính trị và tổng tuyển cử tự do; các lực lượng chống chủ nghĩa xã hội thắng cử, xoá bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa. Khi giải thích, nối khủng hoảng, cách xử lí và kết quả chính trị; không chỉ kể một cuộc biểu tình rồi coi đó là nguyên nhân duy nhất. Nội dung nói về chế độ ở các nước Đông Âu trong giai đoạn này, không phủ định mọi thành tựu hoặc suy ra cùng kết quả ở mọi quốc gia.

Bảng trang 48 so sánh Liên Xô với các nước Đông Âu theo chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá. Mỗi ô cần có nét khái quát và dẫn chứng đúng địa bàn, thời gian; nếu gộp xã hội–văn hoá vào một hàng, vẫn giữ cả hai nội dung. Có những điểm gần nhau: xây dựng chủ nghĩa xã hội, đạt thành tựu, rồi khủng hoảng và sai lầm cải tổ, cải cách. Nhưng không chép cùng một diễn biến cho mọi nơi. Liên Xô có quá trình các nước cộng hoà tách khỏi Liên bang năm 1991; các nước Đông Âu có quá trình biến đổi quyền lãnh đạo và chế độ từ 1989. Với bài giới thiệu thành tựu, có thể chọn giáo dục hoặc công nghiệp của một nước Đông Âu. Cần ghi nước, năm, chỉ tiêu và nguồn, rồi giải thích ý nghĩa. Không dùng tốc độ tăng trưởng hay ảnh của một quốc gia để chứng minh cùng kết quả ở toàn khu vực.