Xung đột Trịnh – Nguyễn và sự chia cắt hai đàng

Năm **1545**, Nguyễn Kim mất; con rể là Trịnh Kiểm lên thay, nắm binh quyền. Mâu thuẫn giữa hai họ Trịnh, Nguyễn dần gay gắt. Nguyễn Hoàng, con Nguyễn Kim, xin vào trấn thủ Thuận Hoá để gây dựng thế lực. Sau khi Nguyễn Hoàng mất, Nguyễn Phúc Nguyên kế nghiệp, củng cố địa vị và từng bước cắt đứt quan hệ lệ thuộc với họ Trịnh. Hai họ đều viện đến danh nghĩa nhà Lê, nhưng mâu thuẫn chủ yếu là tranh chấp quyền lực giữa hai tập đoàn phong kiến.

Năm **1627**, họ Trịnh lấy cớ họ Nguyễn không nộp thuế để tiến đánh Thuận Hoá. Từ **1627 đến 1672**, hai bên giao chiến bảy lần: quân Trịnh sáu lần đánh vào phía nam; quân Nguyễn một lần vượt sông Gianh, chiếm vùng phía nam sông Lam trong mấy năm rồi rút về. Quân Trịnh mạnh hơn nhưng phải điều quân đi xa. Quân Nguyễn có hệ thống thành luỹ phòng thủ kiên cố, tiêu biểu là **Luỹ Thầy**. Hai bên giằng co, không bên nào giành thắng lợi quyết định. Năm **1672**, hai bên ngừng chiến, lấy **sông Gianh** làm ranh giới.

Từ năm 1672, **Đàng Ngoài** ở phía bắc sông Gianh do vua Lê – chúa Trịnh cai quản; **Đàng Trong** ở phía nam do chúa Nguyễn cai quản.

Ở Đàng Ngoài, vua Lê vẫn giữ ngôi vua nhưng chúa Trịnh nắm thực quyền. Ở Đàng Trong, quyền lực chúa Nguyễn được truyền nối trong dòng họ. Sơ đồ thể hiện sự phân chia quyền cai quản trong lịch sử. Sông Gianh ở đây là ranh giới giữa hai đàng, không phải đường biên giữa hai quốc gia hiện nay.

Chiến tranh làm vùng giao chiến bị tàn phá, nhân dân mất người, mất của, làng mạc tiêu điều. Sự chia cắt kéo dài gây trở ngại cho sự phát triển chung của đất nước. Có thể phản đối xung đột bằng những căn cứ ấy, không cần đặt ra lời nói giả cho một nhân vật lịch sử. SGK cũng nêu các đợt di dân từ Đàng Ngoài vào Đàng Trong góp phần đẩy nhanh khai phá phía Nam. Đây là một chuyển biến gắn với hoàn cảnh chia cắt; không vì chuyển biến ấy mà bỏ qua những tổn thất chiến tranh gây ra. Khi tìm hiểu Luỹ Thầy hoặc sông Gianh, nên ghi tách ba thông tin: tên trong sự kiện lịch sử, vai trò trong xung đột và địa chỉ hành chính ở thời điểm nguồn hiện nay công bố. Nếu giới thiệu di tích, dùng nguồn của cơ quan quản lí di sản hoặc địa phương, ghi ngày tra cứu và kiểm địa chỉ sau sắp xếp.