Khai phá vùng đất phía Nam thế kỉ XVI–XVIII

Năm **1558**, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hoá.

Những người kế nghiệp tiếp tục củng cố bộ máy chính quyền, phòng thủ vùng Thuận – Quảng và khuyến khích khai hoang. Quá trình khai phá phía Nam diễn ra qua nhiều thế hệ, kết hợp di dân, tổ chức quản lí và phát triển sản xuất. Sơ đồ dùng tên đơn vị hành chính trong lịch sử. Những tên như Phú Yên, Bình Thuận, Gia Định ở từng mốc không mặc nhiên có cùng phạm vi với đơn vị hành chính mang tên tương tự ở thời kì khác.

SGK dẫn công trình Vùng đất Nam Bộ, Tập IV, cho biết năm **1698**, chúa Nguyễn cử **Nguyễn Hữu Cảnh** vào kinh lí vùng Đông Phố và lập **phủ Gia Định**. Xứ Đồng Nai được đặt làm huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên; xứ Sài Gòn được đặt làm huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn. Dẫn chứng cho thấy hoạt động tổ chức hành chính cụ thể: lập phủ, huyện và dinh để quản lí vùng đất, dân cư. Nó không có nghĩa cư dân chỉ bắt đầu sinh sống ở đây từ năm 1698, cũng không phải bảng xác định ranh giới từng tỉnh hiện nay.

Ở vùng đất khai phá, các chúa Nguyễn tổ chức bộ máy cai trị, quản lí dân đinh và ruộng đất, đặt thuế và trạm thu thuế. Đồng thời, họ khuyến khích khai hoang bằng việc cấp công cụ, miễn giảm thuế và cho phép sở hữu ruộng đất khai khẩn. Các biện pháp này hỗ trợ người dân mở rộng diện tích canh tác, lập làng xóm mới. Để thúc đẩy buôn bán, chính quyền cho đào kênh phục vụ đi lại, lập thương cảng và cho thuyền buôn nước ngoài giao thương. Nông Nại Đại Phố, Gia Định, Bến Nghé và Hà Tiên trở thành những trung tâm giao thương. Vì vậy, khai phá không chỉ là đưa đất vào trồng trọt mà còn gắn với quản lí, dân cư và trao đổi hàng hoá.

Theo SGK, đến **1757**, chúa Nguyễn hoàn thiện hệ thống chính quyền trên vùng đất Nam Bộ tương đương như ngày nay. Đến cuối thế kỉ XVIII, vùng đất từ phía nam dải Hoành Sơn đến mũi Cà Mau cùng các đảo, quần đảo được đặt trong quá trình quản lí và phát triển lãnh thổ Đại Việt. Cách khái quát này không thay cho bản đồ địa giới chi tiết của một năm cụ thể. Khai phá làm diện tích canh tác mở rộng, làng xóm và dân cư phát triển, hình thành các trung tâm sản xuất nông nghiệp và giao thương. Những kết quả ấy gắn với chính sách của chúa Nguyễn và lao động bền bỉ của **các thế hệ người Việt cùng các cộng đồng cư dân tại chỗ**. Các cộng đồng cùng chung sống, hoà nhập, góp phần phát triển văn hoá dân tộc. Không nên hiểu vùng đất trước khai phá hoàn toàn không có cư dân.

SGK nêu việc các chúa Nguyễn, sau đó là chính quyền Tây Sơn, chú trọng thực thi chủ quyền đối với các đảo, quần đảo. Hoạt động ở **Hoàng Sa và Trường Sa** được tổ chức thông qua đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải, vừa khai thác sản vật vừa tham gia quản lí biển, đảo. Tư liệu Phủ biên tạp lục được SGK dẫn cho thấy việc cấp giấy sai đi và miễn một số khoản thuế cho người tham gia đội Bắc Hải. Những chi tiết ấy phản ánh hoạt động có tổ chức của chính quyền, khác với một chuyến đi riêng lẻ. Cổng thông tin Cảnh sát biển Việt Nam cũng trình bày sự thành lập và hoạt động thường xuyên của các đội này.

Để hệ thống quá trình khai phá, có thể dùng SGK, giấy hoặc công cụ vẽ dòng thời gian. Ghi mỗi mốc với năm, sự kiện và nguồn; sắp theo trước – sau, rồi nối hoạt động quản lí với thay đổi về dân cư, sản xuất, giao thương. Sản phẩm cần thể hiện một quá trình nhiều thế hệ, không chỉ một nhân vật. Nếu bổ sung hình di tích hoặc địa chỉ hiện nay, tra nguồn của bảo tàng hay cơ quan quản lí di sản và ghi thời điểm thông tin. Đối chiếu tên lịch sử với địa chỉ hiện hành trong hai phần riêng; không dùng địa giới mới để tô lại phạm vi của phủ, dinh thời chúa Nguyễn.