Trào lưu cải cách ở Việt Nam nửa sau thế kỉ XIX

Nửa sau thế kỉ XIX, chế độ phong kiến Việt Nam lâm vào khủng hoảng, đất nước lại phải chống thực dân Pháp xâm lược. Một số quan lại, văn thân, sĩ phu yêu nước nhận thấy cần thay đổi để đất nước mạnh lên, thoát khỏi tình trạng bế tắc. Có điều kiện tham khảo kinh nghiệm nước ngoài, họ gửi triều đình những **bản điều trần**, đề nghị cải cách. Điều trần là văn bản trình bày tình hình, ý kiến và biện pháp đề xuất lên người có thẩm quyền. Những đề nghị này là một cách thể hiện lòng yêu nước, bên cạnh đấu tranh vũ trang.

Bảng ghi những nội dung được đề xuất, chưa phải kết quả đã thi hành. | Người/cơ quan, mốc | Nội dung chính | | --- | --- | | Nguyễn Trường Tộ, 1863–1871 | Chấn chỉnh quan lại; phát triển công thương, tài chính; chỉnh đốn võ bị, ngoại giao, giáo dục | | Trần Đình Túc, Nguyễn Huy Tế, Đinh Văn Điền, 1868 | Mở cửa biển, khai hoang, khai mỏ, phát triển thương nghiệp và quốc phòng | | Viện Thương bạc, 1872 | Mở thêm cửa biển, phát triển ngoại thương | | Nguyễn Lộ Trạch, 1877 và 1882 | Chấn hưng dân khí, khai thông dân trí, bảo vệ đất nước | Những đề nghị cho thấy yêu cầu đổi mới trên nhiều mặt có liên quan: sản xuất và tài chính tạo nguồn lực; quân sự, ngoại giao phục vụ bảo vệ đất nước; giáo dục góp phần nâng cao hiểu biết.

Các đề nghị không được thực hiện hoặc chỉ thực hiện một phần rất nhỏ. Có nhiều trở ngại: thiếu cơ sở kinh tế, xã hội, khó khăn tài chính và chiến tranh; tư tưởng bảo thủ cản trở việc tiếp nhận đổi mới. Một số đề nghị cũng vượt khả năng thực hiện lúc đó. Kết cục cần được giải thích bằng cả điều kiện thực tế và thái độ tiếp nhận. Không thể chỉ từ việc chưa thi hành mà kết luận mọi đề nghị đều vô giá trị hoặc đều dễ thực hiện.

Dù chưa trở thành cuộc cải cách sâu rộng, trào lưu phản ánh **nhận thức tiến bộ** và nhu cầu đổi mới của đất nước. Các đề nghị góp phần phê phán tư tưởng lỗi thời, chuẩn bị tiền đề tư tưởng cho phong trào Duy tân đầu thế kỉ XX. Khi nhận xét, có thể viết: “Những đề nghị thể hiện mong muốn cứu nguy đất nước, đề cập đổi mới nhiều lĩnh vực; tuy ít được thi hành, chúng vẫn có đóng góp về tư tưởng.” Câu này tách được kết quả thực hiện và ý nghĩa lịch sử.