Sự hình thành chủ nghĩa đế quốc

Trong khoảng 30 năm cuối thế kỉ XIX, những tiến bộ khoa học và kĩ thuật được áp dụng rộng vào sản xuất. Kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển nhanh. Trong cạnh tranh, nhiều cơ sở nhỏ bị thua lỗ hoặc bị các cơ sở lớn thôn tính; sản xuất và tư bản ngày càng tập trung vào những doanh nghiệp lớn. **Tập trung sản xuất** là việc sản xuất ngày càng tập hợp trong các cơ sở lớn. **Tập trung tư bản** là việc lượng tư bản lớn hơn được nắm trong tay ít chủ sở hữu hoặc tổ chức hơn. Hai quá trình có quan hệ với nhau, tạo điều kiện hình thành những tổ chức có sức chi phối thị trường.

Các doanh nghiệp lớn có thể liên kết để khống chế sản xuất, tiêu thụ và giá cả. Những liên kết như các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt được gọi là **tổ chức độc quyền**. Ở mức bài học này, cần hiểu vai trò chi phối của chúng, không phải học sâu sự khác biệt trong cách tổ chức từng loại. Cùng lúc, tư bản công nghiệp kết hợp với tư bản ngân hàng, hình thành **tư bản tài chính**. Tổ chức độc quyền không chỉ tác động đến kinh tế mà còn có ảnh hưởng đến chính trị và đời sống xã hội. Vì vậy, “độc quyền” ở đây rộng hơn việc một cửa hàng bán một mặt hàng hiếm.

Sơ đồ giúp thấy vì sao không nên chỉ nhớ “đế quốc” như tên gọi một nước lớn.

Đọc các ô để nối chuyển biến trong kinh tế với chính sách đối ngoại. Các quá trình có liên hệ và có thể diễn ra đồng thời.

Các nước tư bản cần nguồn nguyên liệu, thị trường và nơi đầu tư để thu lợi. Khi tổ chức độc quyền có sức mạnh lớn, các nước đẩy mạnh xâm lược, khai thác và bóc lột thuộc địa. Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn **chủ nghĩa đế quốc**. **Xuất khẩu tư bản** là đưa tư bản ra nước ngoài để đầu tư hoặc cho vay nhằm thu lợi. Ví dụ minh hoạ: bỏ vốn lập một cơ sở sản xuất ở nước khác khác với chỉ bán sản phẩm đã làm trong nước ra nước ngoài. Việc bán sản phẩm là xuất khẩu hàng hoá.