Kinh tế Đại Việt thế kỉ XVI–XVIII

Ở **Đàng Ngoài**, xung đột kéo dài làm sản xuất sa sút. Ruộng công bị lấn chiếm thành ruộng tư, nhiều nông dân mất đất phải lĩnh canh, tức nhận ruộng của địa chủ để cày và nộp tô. Họ còn phải nộp thuế, thực hiện nghĩa vụ khác; thiên tai, mất mùa làm đời sống thêm khó khăn. Ở **Đàng Trong**, khai hoang mở rộng diện tích, kết hợp điều kiện tự nhiên thuận lợi, giúp nông nghiệp phát triển, nhất là đồng bằng sông Cửu Long. Tầng lớp địa chủ lớn dần hình thành; nông dân cũng có tình trạng mất đất, bần cùng hoá nhưng chưa nghiêm trọng như Đàng Ngoài. Không vì nông nghiệp phát triển mà kết luận mọi nông dân đều đủ ruộng và sung túc. | Mặt so sánh | Đàng Ngoài | Đàng Trong | | --- | --- | --- | | Sản xuất | Sa sút | Phát triển nhờ khai hoang | | Ruộng đất | Ruộng công bị lấn chiếm | Diện tích canh tác mở rộng | | Nông dân mất đất | Nghiêm trọng | Có, nhưng nhẹ hơn | Bảng khái quát tình hình theo SGK, không khẳng định mọi địa phương đều giống nhau trong suốt ba thế kỉ.

Chính quyền hai đàng duy trì **quan xưởng**, sản xuất vũ khí, đúc tiền, may trang phục và làm đồ dùng cho vua quan, quân đội. Bên cạnh đó, các nghề trong nhân dân như dệt, gốm, rèn sắt, đúc đồng, làm giấy phát triển mạnh. Nhiều làng nghề nổi tiếng như gốm Bát Tràng, Thổ Hà, dệt La Khê, rèn Nho Lâm. Các ví dụ cho thấy sản xuất thủ công có nhiều ngành và địa điểm, không chỉ tập trung trong cơ sở của chính quyền. Tên làng nghề là dẫn chứng lịch sử; địa chỉ hành chính hiện nay cần được ghi riêng nếu có hoạt động tìm hiểu thực tế. SGK dùng hình cây đèn gốm men lam xám thế kỉ XVI để tìm hiểu kĩ thuật gốm. Quan sát hoa văn, chất liệu và cấu tạo giúp nhận xét tay nghề; một hiện vật riêng không đủ tính tổng sản lượng gốm cả nước.

Thủ công nghiệp phát triển tạo thêm hàng hoá, góp phần mở rộng buôn bán. Mạng lưới chợ hình thành ở đồng bằng và ven biển. Ngoại thương phát triển khiến nhiều đô thị trở thành nơi thương nhân trong và ngoài nước trao đổi. Ở Đàng Ngoài có **Thăng Long (Kẻ Chợ), Phố Hiến**; ở Đàng Trong có **Thanh Hà, Hội An, Gia Định**. Các đô thị xuất hiện và khởi sắc ở những thời điểm khác nhau, không phải tất cả được xây cùng một năm. Nửa sau thế kỉ XVIII, chính sách hạn chế ngoại thương của chính quyền hai đàng khiến các thành thị dần suy tàn. Cần phân biệt giai đoạn phát triển với sự chuyển biến về sau.

SGK dẫn thông tin Phố Hiến có nhiều phường thủ công và buôn bán, có người nước ngoài sinh sống hoặc lui tới. Tư liệu về Hội An cho biết thuyền buôn Nhật, Hoa và các nước phương Tây tới bán hàng, mua tơ lụa, lâm sản, nông sản. Hai dẫn chứng phản ánh đô thị gắn với sản xuất, trao đổi và giao thương quốc tế. Chúng có thể dùng để giải thích thương nghiệp phát triển; không chỉ từ việc có thương nhân nước ngoài mà kết luận đô thị đã bị nước ngoài cai trị. Tranh Thăng Long thế kỉ XVII của X. Ba-ron được SGK dùng để hình dung sinh hoạt đô thị. Đây là tranh vẽ từ góc nhìn tác giả, cần kết hợp tư liệu chữ; không coi tranh là ảnh chụp hoặc bảng thống kê dân số.

Có thể chọn một làng nghề được SGK nhắc đến, tra tư liệu của bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá để ghi thời gian hình thành, sản phẩm, vai trò xưa và nay. Phân biệt mốc làng hình thành với mốc nghề phát triển mạnh; kiểm địa chỉ hiện nay và ngày công bố nguồn. Sản phẩm tìm hiểu có thể gồm một bảng thông tin ngắn kèm hình được phép sử dụng, ghi nguồn và một đề xuất bảo tồn. Chẳng hạn, duy trì truyền dạy tay nghề, giới thiệu sản phẩm hoặc xử lí ô nhiễm cần được lựa chọn theo khó khăn có chứng cứ, thay vì chỉ nêu lời kêu gọi chung.