Văn hoá, tôn giáo Đại Việt thế kỉ XVI–XVIII

Trong các thế kỉ XVI–XVIII, **Nho giáo** vẫn được chính quyền đề cao trong học tập, thi cử và tuyển quan lại. **Phật giáo, Đạo giáo** được phục hồi. Cùng lúc, **Công giáo** được truyền bá vào nước ta từ thế kỉ XVI, rồi lan rộng. Nhân dân vẫn duy trì thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng, tổ chức lễ hội ở làng xã. Những sinh hoạt này gắn với đời sống cộng đồng và tình cảm quê hương. Vì vậy, sự xuất hiện một tôn giáo mới không đồng nghĩa mọi tín ngưỡng, tôn giáo có từ trước đều biến mất.

Cùng quá trình truyền bá Công giáo, các giáo sĩ phương Tây học tiếng Việt và dùng **mẫu tự La-tinh để ghi âm tiếng Việt**, góp phần tạo ra **chữ Quốc ngữ**. Loại chữ này về sau dần được sử dụng phổ biến. Không nên từ chữ “ra đời” mà suy rằng toàn xã hội đã dùng thống nhất ngay lập tức. Trong thời kì được học, văn học chữ Hán vẫn chiếm ưu thế, còn văn học chữ Nôm phát triển mạnh hơn. Chữ Quốc ngữ dùng mẫu tự La-tinh khác với chữ Nôm; chính sách sử dụng chữ Nôm của Quang Trung không phải chính sách dùng chữ Quốc ngữ.

Văn học chữ Nôm phát triển với thơ Nôm, truyện Nôm. Các tác giả tiêu biểu gồm **Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan, Đào Duy Từ**. Bạch Vân Quốc ngữ thi tập của Nguyễn Bỉnh Khiêm là tập thơ Nôm; Thiên Nam ngữ lục là bộ diễn ca lịch sử bằng chữ Nôm. Văn học dân gian phong phú với truyện tiếu lâm, truyện Trạng Quỳnh, Trạng Lợn; thể lục bát và song thất lục bát được sử dụng rộng rãi. Những thành tựu ấy cho thấy sức sống của tiếng Việt và sáng tạo văn hoá trong nhân dân. Tên “Quốc ngữ” trong một nhan đề tác phẩm cũ không đủ để kết luận tác phẩm được viết bằng mẫu tự La-tinh.

Điêu khắc đình, chùa phát triển với chạm khắc mềm mại, mô tả sinh hoạt thường ngày và các tượng Phật đặc sắc. Tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt, nghìn tay ở **chùa Bút Tháp** là một dẫn chứng tiêu biểu SGK dùng để tìm hiểu điêu khắc. Nghệ thuật sân khấu có hát chèo, hát ả đào, hát tuồng cùng nhiều điệu múa dân gian. Có thể phân loại để nhìn rõ sự đa dạng: | Lĩnh vực | Dẫn chứng trong bài | | --- | --- | | Văn học chữ Nôm | Bạch Vân Quốc ngữ thi tập | | Văn học dân gian | Truyện Trạng, truyện tiếu lâm | | Điêu khắc | Tượng ở chùa Bút Tháp | | Sân khấu | Chèo, ả đào, tuồng | Bảng giúp ghép dẫn chứng với lĩnh vực; không phải bảng xếp hạng giá trị nghệ thuật.

Văn hoá Đại Việt thế kỉ XVI–XVIII vừa kế thừa truyền thống, vừa tiếp nhận yếu tố mới. Tín ngưỡng dân gian, chữ Hán, chữ Nôm tiếp tục hiện diện; Công giáo và chữ Quốc ngữ tạo thêm những chuyển biến. Văn học, điêu khắc và sân khấu phản ánh đời sống, sức sáng tạo và sự phong phú của văn hoá dân tộc. Một nhận xét cần có dẫn chứng phù hợp. Chẳng hạn, có thể dùng thơ Nôm và nghệ thuật dân gian để làm rõ sức sáng tạo trong nước, kết hợp Công giáo và chữ Quốc ngữ để nói đến giao lưu. Không chỉ từ một thành tựu mà kết luận mọi lĩnh vực thay đổi giống nhau.

Để hệ thống kiến thức, lập bảng gồm lĩnh vực, nét tiếp tục, yếu tố mới và dẫn chứng. Dùng SGK làm nguồn chính, kiểm tên tác giả, tác phẩm và loại hình. Khi tìm hiểu di sản hiện còn, bổ sung tư liệu từ bảo tàng hoặc cơ quan quản lí, ghi rõ địa chỉ và thời điểm nguồn. Sản phẩm có thể là bảng ngắn kèm giới thiệu một thành tựu: nêu thuộc lĩnh vực nào, đặc điểm gì và vì sao có giá trị. Với truyện dân gian, phân biệt tình tiết truyện với thông tin được kiểm chứng về nhân vật lịch sử.